مشکل مقیاسپذیری اتریوم
اتریوم، دومین بلاکچین بزرگ جهان پس از بیتکوین، میزبان اکوسیستم عظیمی از قراردادهای هوشمند و برنامههای غیرمتمرکز است. اما این شبکه با یک مشکل اساسی روبهروست: مقیاسپذیری. اتریوم میتواند تنها حدود ۱۵ تا ۳۰ تراکنش در ثانیه را پردازش کند که در مقایسه با شبکههای پرداخت سنتی مثل ویزا (هزاران تراکنش در ثانیه) بسیار کم است. این محدودیت باعث میشود در زمانهای شلوغی شبکه، کارمزد تراکنشها بهشدت افزایش یابد و گاهی به دهها دلار برسد.
برای حل این مشکل، توسعهدهندگان اتریوم راهحلهای مختلفی را پیشنهاد دادهاند. یکی از امیدوارکنندهترین راهحلها، «رولآپهای لیر ۲» هستند. لیر ۲ شبکهای است که بالای اتریوم (لیر ۱) ساخته میشود و تراکنشها را خارج از زنجیرهی اصلی پردازش میکند، اما از امنیت اتریوم استفاده میکند. این کار باعث میشود کارمزد تراکنشها بهشدت کاهش یابد، بدون اینکه امنیت قربانی شود.
رولآپ چیست و چگونه کار میکند؟
رولآپ (Rollup) نوعی راهحل مقیاسپذیری است که تراکنشها را خارج از زنجیرهی اصلی پردازش میکند، اما دادههای تراکنشها را بهصورت فشرده در زنجیرهی اصلی ذخیره میکند. این کار دو مزیت دارد: نخست، چون پردازش خارج از زنجیره است، سرعت و کارایی بالا است. دوم، چون دادهها در زنجیرهی اصلی موجود هستند، هر کسی میتواند وضعیت لیر ۲ را تأیید کند و این امنیت را تضمین میکند.
روند کار رولآپ به این صورت است: کاربران تراکنشهای خود را به شبکهی لیر ۲ میفرستند. اعتبارسنجهای لیر ۲ این تراکنشها را پردازش میکنند و وضعیت جدید را محاسبه میکنند. سپس، دادهی فشردهی تراکنشها و وضعیت جدید به اتریوم اصلی فرستاده میشود. این کار بهصورت دورهای (مثلاً هر چند دقیقه) انجام میشود.
اگر اعتبارسنجهای لیر ۲ رفتار مخرب داشته باشند، هر کسی میتواند با استفاده از دادههای موجود در اتریوم، رفتار صحیح را اثبات کند و تراکنشهای مخرب را باطل کند. این مکانیزم «اثبات تقلب» (Fraud Proof) نامیده میشود و امنیت سیستم را بدون نیاز به اعتماد به اعتبارسنجها تضمین میکند.
انواع رولآپ: Optimistic و ZK
دو نوع اصلی رولآپ وجود دارد: Optimistic Rollup و Zero-Knowledge Rollup (ZK Rollup). در Optimistic Rollup، فرض بر این است که تراکنشها معتبر هستند و فقط در صورت اعلام تقلب توسط یکی از کاربران، بررسی دقیق انجام میشود. این روش سادهتر است و با EVM (ماشین مجازی اتریوم) سازگارتر است. Arbitrum و Optimism دو شبکهی محبوب در این دسته هستند.
در ZK Rollup، برای هر دسته از تراکنشها، یک «اثبات دانش صفر» (Zero-Knowledge Proof) تولید میشود که صحت محاسبات را بدون نیاز به بررسی مجدد، تأیید میکند. این روش از نظر تئوری امنتر و کارآمدتر است، اما تولید اثبات هزینهی محاسباتی دارد و پیادهسازی آن با EVM دشوارتر است. zkSync، Starknet و Linea نمونههای این دسته هستند.
هر دو روش مزایا و معایب خود را دارند. Optimistic Rollup جا افتادهتر است و اکوسیستم بزرگتری دارد، اما زمان خروج (Withdrawal) طولانیتری دارد (معمولاً ۷ روز برای چالشperiod). ZK Rollup زمان خروج کوتاهتری دارد و امنیت بالاتری از نظر تئوری، اما اکوسیستم کوچکتر و سازگاری محدودتر با قراردادهای موجود.
شبکههای لیر ۲ محبوب
چندین شبکهی لیر ۲ محبوب وجود دارد که هر کدام ویژگیهای خود را دارند. Arbitrum بزرگترین لیر ۲ از نظر TVL (ارزش کل قفلشده) است و اکوسیستم گستردهای از برنامههای دیفای دارد. Optimism دومین شبکهی محبوب است و تمرکز بر سازگاری با EVM دارد. Base لیر ۲ جدیدی است که توسط کوینبیس پشتیبانی میشود و بهسرعت در حال رشد است.
zkSync و Starknet دو شبکهی ZK Rollup محبوب هستند. zkSync تلاش میکند با EVM سازگار باشد (zkEVM) و Starknet از زبان برنامهنویسی خاص خود (Cairo) استفاده میکند. Linea لیر ۲ جدیدی است که توسط Consenys توسعه داده میشود و سازگاری خوبی با EVM دارد.
برای کاربران ایرانی، انتخاب لیر ۲ بستگی به نیاز دارد. اگر میخواهید با قراردادهای موجود تعامل داشته باشید، Arbitrum یا Optimism گزینههای خوبی هستند. اگر کارمزد بسیار پایین میخواهید، zkSync یا Base میتوانند انتخاب شوند. برای انتقال تتر با کارمزد کم، همهی این شبکهها مناسب هستند.
آیندهی لیر ۲ و اتریوم
آیندهی لیر ۲ اتریوم بسیار روشن به نظر میرسد. با ارتقای دنکون و معرفی Blobs، کارمزد لیر ۲ بهشدت کاهش یافته و این شبکهها برای استفادهی روزمره قابلتوجهتر شدهاند. در آینده، با معرفی Danksharding کامل، ظرفیت لیر ۲ بهطور چشمگیری افزایش خواهد یافت و اتریوم میتواند میلیونها تراکنش در ثانیه را پشتیبانی کند.
همچنین، رقابت بین شبکههای لیر ۲ در حال افزایش است که باعث نوآوری بیشتر و کاهش کارمزدها میشود. توسعهدهندگان در حال کار روی راهحلهای بینعملیاتی (Interoperability) هستند که انتقال دارایی بین لیر ۲های مختلف را آسانتر میکند. این موضوع میتواند تجربهی کاربری را بهبود بخشد.
برای کاربران ایرانی، آشنایی با لیر ۲ ضروری است. این شبکهها امکان انجام تراکنشها با کارمزد بسیار پایین را فراهم میکنند و دسترسی به دیفای و سایر برنامههای غیرمتمرکز را تسهیل میکنند. توصیه میشود با یکی از شبکههای لیر ۲ محبوب مثل Arbitrum یا Optimism شروع کنید و بهتدریج با سایر شبکهها آشنا شوید. برای آشنایی بیشتر با مفاهیم پایه، میتوانید راهنمای دیفای و راهنمای مبتدیان را مطالعه کنید.