مقدمه: بلاکچین چیست؟
بلاکچین (Blockchain) یک دفتر توزیعشده (Distributed Ledger) است که تراکنشها را در بلوکهایی ثبت میکند که با رمزنگاری به هم متصل شدهاند. هر «بلوک» حاوی مجموعهای از تراکنشهاست و با «هش» بلوک قبلی به آن وصل میشود — به همین دلیل «زنجیرهی بلوکی» یا بلاکچین نام دارد.
تفاوت با بانک سنتی: بانک یک دفتر مرکزی دارد که بانک آن را مدیریت میکند. شما به بانک اعتماد میکنید که تراکنش شما را ثبت کند. در بلاکچین، هزاران نود در سراسر جهان یک نسخه از دفتر را نگه میدارند — هیچ نهاد مرکزی وجود ندارد. توافق بین این نودها توسط «مکانیزم اجماع» انجام میشود.
تاریخچه: مفهوم بلاکچین در ۲۰۰۸ توسط شخص ناشناسی با نام مستعار «ساتوشی ناکاموتو» در وایتپیپر بیتکوین مطرح شد. در ژانویه ۲۰۰۹، اولین بلوک بیتکوین (Genesis Block) استخراج شد. بیتکوین اولین کاربرد عملی بلاکچین بود. در ۲۰۱۵، اتریوم با امکان اجرای قراردادهای هوشمند، بلاکچین را به فراتر از پول برد. امروزه هزاران بلاکچین وجود دارد — دایرهالمعارف برای اصطلاحات بیشتر.
تشبیه: گوگل داک مشترک
بهترین تشبیه برای درک بلاکچین، یک گوگل داک مشترک است. تصور کنید ۱۰ دوست یک فایل اکسل مشترک دارند که هر کس میتواند تغییرات را ببیند. هر بار کسی چیزی اضافه میکند، همه میبینند. هیچ کس نمیتواند چیزی را مخفیانه تغییر دهد چون همه نسخه دارند.
اما دو تفاوت کلیدی با گوگل داک وجود دارد:
• تغییرناپذیری: در گوگل داک، هر کس با دسترسی میتواند محتوا را ویرایش کند. در بلاکچین، وقتی یک بلوک ثبت شد، تقریباً غیرممکن است آن را تغییر دهید.
• غیرمتمرکز واقعی: گوگل داک روی سرورهای گوگل است — اگر گوگل ببندد، همه چیز از بین میرود. بلاکچین روی هزاران نود مستقل است — حتی اگر نیمی از نودها قطع شوند، شبکه کار میکند.
تشبیه دیگر: بلاکچین مثل یک دفترچهی حسابداری است که در آن، هر صفحه (بلوک) به صفحهی قبلی با یک نخ رمزنگاری وصل شده. پاره کردن یک صفحه، کل کتاب را بیمعنی میکند.
اجزای کلیدی بلاکچین
برای درک عمیقتر، باید با اجزای کلیدی بلاکچین آشنا شوید:
۱. بلوک (Block): هر بلوک حاوی مجموعهای از تراکنشها، هش بلوک قبلی، یک timestamp (زمانسنج) و یک Nonce است. اندازهی بلوک در بیتکوین ۱ مگابایت و در اتریوم متغیر است.
۲. هش (Hash): یک رشتهی ثابت طول (مثلاً ۶۴ کاراکتر در SHA-256) که از دادههای بلوک تولید میشود. اگر حتی یک بیت از داده تغییر کند، هش کاملاً متفاوت میشود. هش مثل اثر انگشت بلوک است.
۳. Nonce (Number Once): عددی که ماینرها در PoW تغییر میدهند تا هشی با تعداد مشخصی صفر تولید کنند. این کار «اثبات کار» است.
۴. درخت مرکل (Merkle Tree): ساختار دادهای که تمام تراکنشهای یک بلوک را در یک هش واحد (Merkle Root) خلاصه میکند. این کار اجازه میدهد نودها بدون دانلود تمام تراکنشها، صحت بلوک را تأیید کنند (SPV).
۵. نود (Node): کامپیوتری که نرمافزار بلاکچین را اجرا میکند. نودهای کامل (Full Nodes) تمام بلاکچین را ذخیره میکنند. نودهای سبک (Light Nodes) فقط هدرها را نگه میدارند. نودهای ماینر/ولیدیتور بلوکها را ایجاد میکنند.
۶. مکانیزم اجماع (Consensus): روشی که نودها برای توافق روی بلوک بعدی از آن استفاده میکنند. PoW، PoS، DPoS و... برای جزئیات، راهنمای مکانیزمهای اجماع را ببینید.
۷. کلید عمومی/خصوصی: جفت کلیدهای رمزنگاری که حساب کاربر را میسازند. کلید عمومی مثل شماره حساب، کلید خصوصی مثل رمز عبور است. هرگز کلید خصوصی را فاش نکنید — راهنمای کیف پول.
مسیر یک تراکنش در بلاکچین
وقتی شما ۰٫۱ بیتکوین به دوستتان میفرستید، چه اتفاقی میافتد؟ تراکنش از ۶ مرحله عبور میکند:
مرحله ۱: ایجاد تراکنش. کیف پول شما با کلید خصوصی، یک تراکنش امضا میکند: «من، صاحب آدرس X، ۰٫۱ BTC به آدرس Y میفرستم». امضای دیجیتال اثبات میکند که شما مالک آن بیتکوین هستید.
مرحله ۲: پخش (Broadcast). کیف پول تراکنش را به شبکهی نودها پخش میکند. نودها آن را دریافت و تأیید امضا میکنند.
مرحله ۳: Mempool. تراکنش وارد «استخر حافظه» (Mempool) میشود — صف تراکنشهای تأیید نشده. تراکنشها با کارمزد بالاتر زودتر انتخاب میشوند.
مرحله ۴: انتخاب توسط ماینر/ولیدیتور. ماینر (در PoW) یا ولیدیتور (در PoS) تراکنشها را از Mempool انتخاب میکند و در بلوک جدید قرار میدهد. انتخاب معمولاً بر اساس کارمزد است.
مرحله ۵: اعتبارسنجی. سایر نودها بلوک را بررسی میکنند: آیا تراکنشها معتبرند؟ آیا امضاها درستاند؟ آیا ماینر/ولیدیتور بهدرستی انتخاب شده؟ اگر همه چیز درست باشد، بلوک پذیرفته میشود.
مرحله ۶: تأیید نهایی (Confirmation). بلوک به زنجیره اضافه میشود. هر بلوک بعدی، تأیید بیشتری به تراکنش میدهد. در بیتکوین، ۶ تأییدیه استاندارد در نظر گرفته میشود (حدود ۱ ساعت). در اتریوم PoS، حدود ۱۳ دقیقه.
نکتهی کاربردی: کارمزد و سرعت
اگر کارمزد پایین بدهید، تراکنش شما ممکن است ساعتها در Mempool بماند. برای تراکنشهای فوری، کارمزد بالاتر بدهید. در اتریوم، میتوانید با استفاده از لایه ۲ (مثل Arbitrum) کارمزد را تا ۱۰ برابر کاهش دهید — راهنمای کارمزد گس و راهنمای لایه ۲.
تغییرناپذیری (Immutability)
مهمترین ویژگی بلاکچین، تغییرناپذیری است. وقتی یک تراکنش در بلاکچین ثبت شد، تقریباً غیرممکن است آن را تغییر دهید یا برگردانید. اما چرا؟
۱. هش زنجیرهای: هر بلوک حاوی هش بلوک قبلی است. اگر مهاجم بلوک N را تغییر دهد، هش بلوک N تغییر میکند. این یعنی بلوک N+1 که هش بلوک N قدیمی را دارد، نامعتبر میشود. بنابراین، مهاجم باید بلوک N+1 را هم تغییر دهد، و N+2، و... تا آخر. این یعنی بازنویسی کل زنجیره از آن بلوک به بعد.
۲. قدرت محاسباتی: برای بازنویسی بلوکهای گذشته، مهاجم باید کاری کند که ماینرها در آن زمان کرده بودند — اما اکنون سریعتر از ماینرهای فعلی. این نیازمند بیش از ۵۱٪ قدرت شبکه است (حملهی ۵۱٪). برای بیتکوین و اتریوم عملاً غیرممکن است.
۳. توافق اکثریت: هزاران نود یک نسخه از دفتر دارند. اگر مهاجم زنجیرهی جعلی بسازد، اکثریت نودها آن را رد میکنند. مهاجم باید اکثریت نودها را متقاعد کند — که عملاً ممکن نیست.
استثناها: هارد فورک (Hard Fork) میتواند تاریخچه را تغییر دهد — مثل فورک DAO در ۲۰۱۶ که اتریوم به ETH و ETC تقسیم شد. اما این رویدادهای نادر و جامعهمحور هستند.
رمزنگاری در بلاکچین
بلاکچین بر پایهی رمزنگاری ساخته شده. سه عنصر کلیدی:
۱. تابع هش (Hash Function): تابعی که هر ورودی را به خروجی با طول ثابت تبدیل میکند. بلاکچین از SHA-256 (در بیتکوین) و Keccak-256 (در اتریوم) استفاده میکند. ویژگیها: یکطرفه (نمیتوان از هش به ورودی رسید)، deterministic (همان ورودی همیشه همان خروجی)، و حساس به تغییر (تغییر یک بیت، خروجی کاملاً متفاوت).
۲. کلید عمومی/خصوصی (Public/Private Key): بلاکچین از رمزنگاری نامتقارن (ECDSA در بیتکوین و اتریوم) استفاده میکند. کلید خصوصی یک عدد تصادفی ۲۵۶ بیتی است که هرگز فاش نمیشود. کلید عمومی از کلید خصوصی تولید میشود و آدرس شما از کلید عمومی.
۳. امضای دیجیتال: وقتی تراکنش میفرستید، کیف پول با کلید خصوصی آن را امضا میکند. نودها با کلید عمومی شما امضا را تأیید میکنند — بدون اینکه کلید خصوصی شما را بدانند. این یعنی فقط شما میتوانید تراکنش از حساب خود بفرستید.
قانون طلایی: هرگز کلید خصوصی را به کسی ندهید. کسی که کلید خصوصی را داشته باشد، مالک دارایی شماست — راهنمای امنیت.
انواع بلاکچین
بلاکچینها به سه دستهی اصلی تقسیم میشوند:
۱. بلاکچین عمومی (Public): هر کسی میتواند ببیند، تراکنش بفرستد و ماینر/ولیدیتور شود. نمونهها: بیتکوین، اتریوم، سولانا. این بلاکچینها کاملاً غیرمتمرکز و باز هستند، اما کندتر و گرانترند.
۲. بلاکچین خصوصی (Private): فقط افراد مجاز میتوانند ببینند و تراکنش بفرستند. نمونهها: Quorum، Hyperledger Fabric. مناسب برای شرکتها که حریم خصوصی مهم است.
۳. بلاکچین کنسرسیوم (Consortium): ترکیبی از دو نوع قبلی — چند سازمان یک بلاکچین مشترک دارند. نمونه: Marco Polo Network، Energy Web Chain. مناسب برای صنایع که نیاز به همکاری دارند اما نه باز بودن کامل.
اکثر کاربران رمزارز با بلاکچینهای عمومی سروکار دارند. بلاکچینهای خصوصی بیشتر در فناوریهای Enterprise استفاده میشوند.
تریلمای بلاکچین (Blockchain Trilemma)
«تریلمای بلاکچین» مفهومی است که توسط ویتالیک بوترین (بنیانگذار اتریوم) مطرح شد. هر بلاکچین باید بین سه ویژگی تعادل برقرار کند:
• امنیت (Security): مقاومت در برابر حملات
• عدم تمرکز (Decentralization): توزیع نودها و عدم وابستگی به نهاد مرکزی
• مقیاسپذیری (Scalability): سرعت و توان پردازش
مشکل: بهبود دو ویژگی، معمولاً به هزینهی سوم تمام میشود. مثلاً:
• بیتکوین: امنیت و عدم تمرکز عالی، اما مقیاسپذیری پایین (۷ TPS)
• سولانا: مقیاسپذیری و امنیت عالی (۶۵٬۰۰۰ TPS)، اما تمرکز بالاتر در ولیدیتورها
• BSC: مقیاسپذیری بالا، اما تمرکز بسیار زیاد (۲۱ ولیدیتور)
راهحلها: لایه ۲ (L2) مثل Arbitrum و Optimism، شاردینگ (Sharding) در اتریوم آینده، و بلاکچینهای ماژولاری مثل Celestia — راهنمای لایه ۲.
بلاکچینهای بزرگ
اکوسیستم بلاکچین شامل دهها شبکهی بزرگ است. مهمترین آنها:
اولین و بزرگترین بلاکچین. فقط پرداخت و ذخیرهی ارزش. بدون قرارداد هوشمند.
بزرگترین بلاکچین برای قراردادهای هوشمند و دیفای. خانهی اکثر توکنها و NFTها.
بسیار سریع (۶۵٬۰۰۰ TPS) و ارزان. محبوب برای NFT و بازیها.
بلاکچین صرافی بایننس. سازگار با EVM، کارمزد پایین، اما متمرکزتر.
بلاکچین آکادمیک با تحقیقات داوریشده. روی امنیت و پایداری تمرکز دارد.
شبکهی شبکهها — اجازه میدهد بلاکچینها به هم متصل شوند (Interoperability).
بلاکچین با سه زنجیره (X، C، P) برای کاربردهای مختلف. سرعت بالا.
لایه ۲ اتریوم. کارمزد پایین، سرعت بالا. اکنون با نام POL شناخته میشود.
بلاکچین با کارمزد بسیار پایین. در ایران بهدلیل انتقال USDT محبوب است.
لایه ۱ (Layer 1) و لایه ۲ (Layer 2)
برای حل تریلما، بلاکچینها به لایههای مختلف تقسیم شدهاند:
لایه ۱ (Layer 1): بلاکچین پایه. تراکنشها مستقیماً روی آن ثبت میشوند. نمونهها: بیتکوین، اتریوم، سولانا، بایننس اسمارت چین. امنیت لایه ۱ توسط مکانیزم اجماع تضمین میشود.
لایه ۲ (Layer 2): شبکهای که روی لایه ۱ ساخته میشود. تراکنشها در لایه ۲ پردازش میشوند (با سرعت بالا و کارمزد پایین)، سپس خلاصهای به لایه ۱ فرستاده میشود. امنیت از لایه ۱ قرض گرفته میشود. نمونهها:
• Lightning Network: لایه ۲ بیتکوین برای پرداختهای فوری و کمکارمزد.
• Arbitrum و Optimism: لایه ۲ اتریوم با Optimistic Rollup.
• zkSync و Starknet: لایه ۲ اتریوم با ZK Rollup (امنتر و سریعتر).
• Polygon PoS: در واقع Sidechain اما کارکرد مشابه L2 دارد.
برای راهنمای کامل لایه ۲، راهنمای لایه ۲ و برای انتقال بین لایهها، راهنمای پلهای بلاکچینی را ببینید.
قراردادهای هوشمند
بلاکچین بدون قرارداد هوشمند فقط یک دفتر پرداخت است (مثل بیتکوین). اما اتریوم در ۲۰۱۵ امکان اجرای کد روی بلاکچین را فراهم کرد — این «قرارداد هوشمند» نامیده میشود.
قرارداد هوشمند برنامهای است که وقتی شرایطی برآورده شود، بهطور خودکار اجرا میشود. مثلاً: «اگر قیمت ETH به ۵٬۰۰۰ دلار رسید، ۱ ETH را به آدرس X بفروش». این کار بدون واسطه انجام میشود.
قراردادهای هوشمند پایهی دیفای (DeFi)، NFT، DAO و... هستند. برای جزئیات، راهنمای قرارداد هوشمند و راهنمای دیفای را ببینید.
تفاوت توکن (Token) و کوین (Coin)
این دو اصطلاح اغلب بهجای هم استفاده میشوند، اما فرق دارند:
کوین (Coin): رمزارز بومی یک بلاکچین است که لایهی پایه را تشکیل میدهد. نمونهها: بیتکوین (BTC) روی بلاکچین بیتکوین، اتر (ETH) روی اتریوم، SOL روی سولانا. کوین برای پرداخت کارمزد گس و امنیت شبکه استفاده میشود.
توکن (Token): دارایی دیجیتالی است که روی یک بلاکچین دیگر (معمولاً با قرارداد هوشمند) ساخته میشود. نمونهها: USDT، UNI، LINK، SHIB روی اتریوم. توکنها استانداردهایی دارند: ERC-20 (توکن معمولی)، ERC-721 (NFT)، ERC-1155 — راهنمای انواع توکن.
قاعدهی کلی: هر کوین یک رمزارز است، اما هر توکن یک کوین نیست. کوینها بلاکچین مخصوص خود دارند، توکنها روی بلاکچین دیگر میمانند. برای راهنمای NFTها، راهنمای NFT را ببینید.
کارمزد گس (Gas Fees)
هر تراکنش در بلاکچین (مخصوصاً اتریوم) نیازمند پرداخت «گس» (Gas) است. گس واحد اندازهگیری کار محاسباتی است: جمع دو عدد ۳ گس، ذخیرهی یک متغیر ۲۰٬۰۰۰ گس، انتقال ETH ۲۱٬۰۰۰ گس.
قیمت گس: کاربر تعیین میکند چقدر برای هر گس بپردازد (به Gwei). اگر قیمت بالاتر بدهید، تراکنش زودتر تأیید میشود. در زمان شلوغی شبکه، قیمت گس بالا میرود.
هزینهی کل: هزینهی تراکنش = Gas Used × Gas Price. مثلاً انتقال ETH: ۲۱٬۰۰۰ × ۲۰ Gwei = ۰٫۰۰۰۴۲ ETH (حدود ۱ دلار در قیمت ETH = ۲٬۵۰۰ دلار).
برای راهنمای کامل، راهنمای کارمزد گس و برای کاهش کارمزد، راهنمای لایه ۲ را ببینید.
مرورگرهای بلاکچین (Block Explorers)
مرورگر بلاکچین مثل «گوگل مپ» بلاکچین است — به شما اجازه میدهد تراکنشها، آدرسها، بلوکها و قراردادهای هوشمند را ببینید. هر بلاکچین مرورگر مخصوص خود را دارد:
• Etherscan (etherscan.io): مرورگر اتریوم. معتبرترین و کاملترین.
• blockchain.info: مرورگر بیتکوین.
• Solscan (solscan.io) و Solana Explorer: مرورگر سولانا.
• BscScan (bscscan.com): مرورگر BSC.
• Polygonscan: مرورگر پالیگان.
• Tronscan (tronscan.org): مرورگر ترون.
با مرورگر میتوانید: وضعیت تراکنش خود را ببینید، موجودی هر آدرس را بررسی کنید، کد قرارداد هوشمند را بخوانید، و... این شفافیت یکی از مزایای بلاکچین است.
بلاکچین و ایران
برای کاربران ایرانی، درک بلاکچین پیش از شروع معاملهی رمزارز ضروری است. نکات کلیدی:
۱. آموزش پیش از سرمایهگذاری: هرگز بدون درک بلاکچین، کیف پول و کارمزدها، سرمایهگذاری نکنید. با راهنمای مبتدیان و راهنمای خرید شروع کنید.
۲. امنیت کیف پول: هرگز کلید خصوصی را به کسی ندهید. از کیف پولهای سختافزاری (Ledger، Trezor) برای سرمایهی بزرگ استفاده کنید — راهنمای کیف پول و راهنمای امنیت.
۳. ماینینگ در ایران: ایران بهدلیل برق ارزان، مکان مناسبی برای ماینینگ بیتکوین است. اما ماینینگ خانگی غیرقانونی و ماینینگ صنعتی نیازمند مجوز است — راهنمای ماینینگ.
۴. انتخاب بلاکچین مناسب: برای انتقال USDT، ترون (TRC-20) بهدلیل کارمزد پایین بهترین است. برای دیفای، اتریوم L1 یا لایه ۲های آن (Arbitrum، Optimism). برای NFT، اتریوم یا سولانا. هرگز بدون درک کارمزدها تراکنش نفرستید.
۵. مرورگرها: همیشه قبل از ارسال تراکنش، آدرس گیرنده را در مرورگر بلاکچین (مثل Tronscan برای ترون) بررسی کنید تا اشتباه نکنید.
۶. تحریمها: برخی صرافیهای متمرکز (Binance، Kraken) به کاربران ایرانی خدمات نمیدهند. از صرافیهای غیرمتمرکز یا ایرانی معتبر استفاده کنید — راهنمای خرید.
سوالات متداول
بلاکچین (Blockchain) چیست؟▾
بلاکچین یک دفتر توزیعشده (Distributed Ledger) است که تراکنشها را در بلوکهایی ثبت میکند که با رمزنگاری به هم متصل شدهاند. هیچ سرور مرکزی وجود ندارد — هزاران نود در سراسر جهان یک نسخه از دفتر را نگه میدارند. وقتی یک بلوک ثبت شد، تقریباً غیرممکن است تغییر کند. بیتکوین اولین کاربرد عملی بلاکچین بود، اما اکنون هزاران بلاکچین وجود دارد: اتریوم، سولانا، بایننس اسمارت چین، کاردانو و... بلاکچین پایهی رمزارزها، قراردادهای هوشمند، دیفای و NFT است.
تفاوت بلاکچین با دیتابیس سنتی در چیست؟▾
دیتابیس سنتی (مثل MySQL) متمرکز است — یک سرور دارد و یک مدیر میتواند هر دادهای را تغییر دهد. بلاکچین غیرمتمرکز است، در هزاران نود کپی شده و دادههای ثبتشده قابل تغییر نیستند (تغییرناپذیری). بلاکچین شفاف است (هر کسی میتواند تراکنشها را ببیند) و نیازی به واسطهی اعتماد ندارد. اما در نتیجه کندتر و گرانتر از دیتابیس سنتی است. بنابراین، بلاکچین برای کاربردهایی مناسب است که شفافیت و عدم تمرکز حیاتی است، نه برای همهی کاربردها.
چرا بلاکچین تغییرناپذیر (Immutable) است؟▾
هر بلوک حاوی هش بلوک قبلی است — این یعنی تغییر یک بلوک، هش همهی بلوکهای بعدی را تغییر میدهد. برای تغییر یک بلوک قدیمی، مهاجم باید تمام بلوکهای بعدی را دوباره محاسبه کند و این نیازمند بیش از ۵۱٪ قدرت شبکه است. علاوه بر این، هزاران نود یک نسخه از دفتر دارند و هر تغییری نادرست توسط اکثریت رد میشود. این دو لایهی امنیتی باعث میشوند بلاکچین عملاً تغییرناپذیر باشد.
تریلمای بلاکچین (Blockchain Trilemma) چیست؟▾
تریلمای بلاکچین (مطرحشده توسط ویتالیک بوترین) میگوید هر بلاکچین میتواند فقط دو ویژگی از سه ویژگی مقیاسپذیری، امنیت و عدم تمرکز را داشته باشد. بیتکوین: امنیت و عدم تمرکز را فدا کرده (TPS پایین)، اما مقیاسپذیری ندارد. سولانا: مقیاسپذیری و امنیت را دارد، اما تمرکز بالاتری در نودها دارد. راهحلهای L2 (مثل Arbitrum، Optimism) سعی میکنند این تریلما را با پردازش تراکنشها خارج از زنجیرهی اصلی حل کنند.
لایه ۱ (Layer 1) و لایه ۲ (Layer 2) چیست؟▾
لایه ۱ بلاکچین پایه است که تراکنشها بهطور مستقیم روی آن ثبت میشوند — مثل بیتکوین، اتریوم، سولانا. لایه ۲ شبکهای است که روی لایه ۱ ساخته میشود و تراکنشها را خارج از زنجیرهی اصلی پردازش میکند، سپس خلاصهای را به لایه ۱ میفرستد. نمونهها: Lightning Network (روی بیتکوین)، Arbitrum و Optimism و zkSync (روی اتریوم). لایه ۲ سرعت را بالا و کارمزد را پایین میبرد، اما امنیتش به لایه ۱ وابسته است.
جمعبندی
بلاکچین یک دفتر توزیعشدهی تغییرناپذیر است که توافق بین هزاران نود را بدون واسطهی مرکزی ممکن میکند. این فناوری پایهی تمام رمزارزها، قراردادهای هوشمند، دیفای و NFT است.
بلوک، هش، درخت مرکل، نود، مکانیزم اجماع و رمزنگاری، اجزای کلیدی بلاکچین هستند. تراکنش از ۶ مرحله (ایجاد، پخش، Mempool، انتخاب، اعتبارسنجی، تأیید) عبور میکند. تغییرناپذیری با هش زنجیرهای، قدرت محاسباتی و توافق اکثریت تضمین میشود.
تریلمای بلاکچین (امنیت، عدم تمرکز، مقیاسپذیری) چالش اصلی است که با لایه ۲ و راهحلهای جدید در حال حل آن هستند. بیتکوین، اتریوم، سولانا و BSC مهمترین بلاکچینها هستند — هر کدام با مزایا و معایب خاص. برای کاربران ایرانی، درک بلاکچین پیش از سرمایهگذاری ضروری است. برای ادامهی مسیر، راهنمای مبتدیان، راهنمای مکانیزمهای اجماع، راهنمای قرارداد هوشمند و دایرهالمعارف را ببینید.