مقدمه: ReFi چیست؟
ReFi (Regenerative Finance) مخفف Regenerative Finance است — «مالی احیاگر». ایدهی اصلی این است: بهجای استفاده از بلاکچین و دیفای فقط برای سفتهبازی و سود شخصی، از آنها برای تأمین مالی پروژههایی استفاده کنیم که کرهی زمین را احیا میکنند — جنگلها، خاک، اقیانوسها، جوامع محلی، نرمافزارهای متنباز، و حتی درآمد پایهی جهانی.
کلمهی «احیاگر» در تقابل با «استخراجگر» است. سیستم مالی سنتی غالباً استخراجگر است — یعنی ارزش را از طبیعت و جامعه بیرون میکشد و به سرمایهدار میدهد. ReFi بهدنبال عکس این است: ایجاد ارزش مثبت برای اکوسیستمها و جوامع. این کار با شفافیت بلاکچین، قراردادهای هوشمند، و DAO ممکن میشود.
ReFi شامل حوزههای مختلفی است: اعتبار کاربن، تنوع زیستی، تأمین مالی کالای عمومی، کشاورزی بازسازیگر، انرژی پاک، حفاظت از زمین و اقیانوس. بزرگترین مورد استفادهی ReFi، اعتبار کاربن است — راهنمای اعتبار کربن را ببینید.
برای فهم بهتر، با راهنمای انرژی رمزارز و راهنمای دیفای شروع کنید. در ادامه، با جزئیات ReFi آشنا میشویم.
چرا ReFi پدید آمد؟
ReFi در پاسخ به چند مشکل جهانی پدید آمد:
• مالی سنتی استخراجگر است: سیستم مالی فعلی، طبیعت و جامعه را بهعنوان «منابع بیرونی» در نظر میگیرد که میتوان بدون هزینه از آنها ارزش استخراج کرد. این کار به بحران اقلیمی، نابرابری، و فقر انجامیده است.
• کریپتو ابزار قدرتمند است: بلاکچین، قرارداد هوشمند، و توکنومیکس — ابزارهایی هستند که میتوانند برای خیر عمومی بهکار روند، نه فقط سفتهبازی.
• بحران اقلیمی نیاز به سرمایه دارد: برای رسیدن به net-zero تا ۲۰۵۰، سالانه ۴ تا ۵ تریلیون دلار سرمایه لازم است. سیستم مالی فعلی این سرمایه را فراهم نمیکند. ReFi میتواند بخشی از این شکاف را پر کند.
• شفافیت لازم است: بازار کاربن و خیریهها با عدم شفافیت روبهرو هستند. بلاکچین میتواند شفافیت را به این حوزه بیاورد.
• هماهنگی جهانی: مشکلات اقلیمی و اجتماعی جهانی هستند. بلاکچین، ابزاری جهانی است که میتواند هماهنگی بین کشورها و جوامع را ممکن کند.
ReFi در ۲۰۲۱ با رشد KlimaDAO و Gitcoin به اوج توجه رسید. در ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳، با سقوط بازار، بهسمت بلوغ رفت — تمرکز از speculation به impact واقعی. در ۲۰۲۴، با رشد Optimism RetroPGF و Octant، ReFi در حال تبدیلشدن به یک بخش پایدار از اکوسیستم Web3 است.
اصول ReFi
ReFi بر چند اصول استوار است:
• احیا (Regeneration): هدف، نه فقط «کاهش ضرر»، بلکه «تولید نفع مثبت» است. مثلاً جنگلکاری، احیای خاک، احیای مراتع.
• شفافیت (Transparency): همهی تراکنشها و تأمین مالی روی بلاکچین قابل مشاهدهاند. هیچ کس نمیتواند ادعای دروغ بکند.
• مالکیت جامعه (Community-owned): پروژهها بهصورت DAO اداره میشوند — حاکمیت غیرمتمرکز — و سود بهجای مالکان، به جامعهی محلی میرسد.
• پیامدهای مثبت خارجی (Positive Externalities):پروژهها باید پیامدهای مثبتی برای اکوسیستم و جامعه داشته باشند — حذف کاربن، حفظ تنوع زیستی، کاهش فقر.
• نگاه بلندمدت (Long-term thinking): بهجای سود کوتاهمدت سهامداران، به سود بلندمدت همهی ذینفعان (شامل طبیعت و نسلهای آینده) توجه میشود.
دستهبندی ReFi
ReFi شامل چند دستهی اصلی است. در ادامه، هر کدام را بهاختصار معرفی میکنیم:
بزرگترین دستهی ReFi. توکنایزکردن اعتبار کاربن برای شفافیت و نقدشوندگی. پروژهها: Toucan، KlimaDAO، Flowcarbon، Moss Earth.
پروژههایی که از طبیعت محافظت میکنند — جنگلها، اقیانوسها، گونههای در حال انقراض. توکنهای مرتبط با حفظ زمین.
تأمین مالی پروژههای منفعت عمومی مانند نرمافزار متنباز، تحقیقات، زیرساخت. با Quadratic Funding و RetroPGF.
پروژههایی که کشاورزی پایدار را تشویق میکنند — احیای خاک، کاهش کود شیمیایی، کشاورزی ارگانیک. توکن برای محصولات پایدار.
پروژههای انرژی خورشیدی، بادی، و زمینگرمایی غیرمتمرکز. تأمین مالی پروژههای کوچک انرژی پاک با توکن.
حفاظت از زمین و اقیانوس. خرید زمینهای طبیعی با DAO، حفاظت از مناطق دریایی.
پروژههای اصلی ReFi
در ادامه، مهمترین پروژههای ReFi را بهاختصار معرفی میکنیم:
Gitcoin — عمیق
Gitcoin یکی از مهمترین پروژههای ReFi است. این پلتفرم از سال ۲۰۱۹ شروع به کار کرد و تاکنون بیش از ۵۰ میلیون دلار به پروژههای منفعت عمومی توزیع کرده است. هدف اصلی: تأمین مالی زیرساخت Web3 و نرمافزار متنباز.
Quadratic Funding: نوآوری اصلی Gitcoin، استفاده از Quadratic Funding است. در این مکانیزم، پاداش پروژه نه بر اساس مجموع پولی که جمع کرده، بلکه بر اساس تعداد Contributors است. اگر یک پروژه ۱۰ دلار از ۱۰۰ نفر بگیرد، با ۱۰۰۰ دلار از یک نفر، در Quadratic Funding بیشتر پاداش میگیرد. این کار، دموکراتیکتر است — پروژههایی که حمایت گستردهتری دارند، بیشتر پاداش میگیرند.
Matching Pool: در هر راند Gitcoin، یک «استخر هماهنگ» (Matching Pool) از تأمینکنندگان (مثل Ethereum Foundation، ENS، Vitalik Buterin) تشکیل میشود. این پول بر اساس فرمول Quadratic Funding بین پروژهها توزیع میشود.
راندها: Gitcoin راندهای مختلفی دارد: زیرساخت اتریوم، اقلیم، OSS (نرمافزار متنباز)، Web3 Community. هر راند، چند هفته میماند و افراد میتوانند به پروژههایی که دوست دارند اهدا کنند.
Allo Protocol: در ۲۰۲۳، Gitcoin پروتکل Allo را منتشر کرد — یک پروتکل قابل تنظیم برای انواع مکانیزمهای تأمین مالی (نه فقط Quadratic Funding). این کار به دیگر پروژهها اجازه میدهد بدون ساخت زیرساخت، از Gitcoin استفاده کنند.
Gitcoin نمونهی موفق ReFi است که نشان میدهد چطور میتوان با مکانیزمهای هوشمند، تأمین مالی کالای عمومی را دموکراتیک کرد.
نکتهی کاربردی: Quadratic Funding چطور کار میکند؟
فرض کنید دو پروژه داریم: پروژهی A از ۱ نفر، ۱۰۰ دلار گرفته. پروژهی B از ۱۰۰ نفر، هر کدام ۱ دلار گرفته. هر دو ۱۰۰ دلار جمع کردهاند. در Quadratic Funding، فرمول پاداش، ریشهی هر مبلغ را جمع میکند و مجذور میگیرد. پروژهی A: (۱۰)² = ۱۰۰. پروژهی B: (۱۰۰ × ۱)² = ۱۰٬۰۰۰. یعنی پروژهی B تقریباً ۱۰۰ برابر بیشتر پاداش میگیرد. این کار، پروژههایی با حمایت گسترده را تشویق میکند.
Celo — بلاکچین carbon-negative
Celo یک بلاکچین L1 است که خود را «carbon-negative» مینامد. اما این به چه معناست؟
• جبران هر تراکنش: برای هر تراکنش روی Celo، مقداری اعتبار کاربن (از Moss Earth، توکن MCO2) بازنشسته میشود. این کار، انتشار تراکنشها را جبران میکند.
• فراتر از carbon-neutral: Celo نهتنها انتشار خود را جبران میکند، بلکه با سرمایهگذاری در پروژههای احیا، انتشار بیشتری را هم کاهش میدهد. به این معنا، Celo «منفی» است، نه «خنثی».
• موبایل-محور: Celo برای موبایل طراحی شده. هر شمارهی موبایل میتواند به یک کیف پول متصل باشد. این کار، دسترسی جهانی را آسان میکند — بهخصوص در کشورهای در حال توسعه.
• اکوسیستم ReFi: Celo میزبان بسیاری از پروژههای ReFi است: GoodDollar (UBI)، Moola Market (وامدهی)، Celo Dollars (استیبلکوین). توکن بومی CELO است.
Celo نمونهای از بلاکچینی است که از پایه برای ReFi طراحی شده. این کار نشان میدهد که بلاکچینها میتوانند نهفقط «کاربرد مالی»، بلکه «کاربرد احیاگر» هم داشته باشند. برای مقایسه با استیبلکوینها، راهنمای استیبلکوینها را ببینید.
ReFi در برابر ESG سنتی
ESG (Environmental, Social, Governance) چارچوب سنتی سرمایهگذاری است که در آن شرکتها بر اساس معیارهای محیطزیستی، اجتماعی و حاکمیتی ارزیابی میشوند. ReFi نسخهی کریپتویی و رادیکالتر آن است. تفاوتها:
| ویژگی | ESG سنتی | ReFi |
|---|---|---|
| بستر | گزارشهای متمرکز و حسابرسی | روی بلاکچین — شفاف |
| هدف | «جلوگیری از ضرر» — کاهش انتشار | «تولید نفع مثبت» — احیا |
| حاکمیت | شرکتی — هیئتمدیره | DAO — جامعهی توکنداران |
| شفافیت | پایین — گزارشهای سالانه | بالا — روی چین لحظهای |
| دسترسی | سرمایهگذاران نهادی | هر کسی با کیف پول |
| انگیزه | مدیریت ریسک و انطباق | ایجاد impact مثبت |
این مقایسه نشان میدهد که ReFi یک تغییر پارادایم است، نه فقط بهبود ESG. در ESG، شرکتها «کاهش انتشار» را بهعنوان هدف دارند. در ReFi، هدف «احیای اکوسیستم» است. این فرق، اساسی است.
مکانیزمهای تأمین مالی ReFi
ReFi چند مکانیزم نوآورانه برای تأمین مالی دارد:
• Quadratic Funding: همانطور که در Gitcoin دیدیم، این مکانیزم، تأمین مالی دموکراتیک است. تعداد CONTRIBUTORS مهمتر از مقدار است. این مکانیزم توسط Vitalik Buterin و Glen Weyl پیشنهاد شده (بر اساس Liberal Radicalism).
• Retroactive Public Goods Funding (RetroPGF):بهجای تأمین مالی آینده، به پروژههایی که قبلاً impact داشتهاند، پاداش میدهد. ایده: «بگذارید بازار تصمیم بگیرد چه چیزی ارزشمند بود، و سپس به آن پاداش بدهیم». Optimism پیشگام این مکانیزم است.
• DAO Grants: DAOها میتوانند به پروژههای ReFi کمکهزینه بدهند. این کار با رأیگیری حاکمیت غیرمتمرکز انجام میشود.
• Token Incentives: توکنها میتوانند رفتار مثبت را تشویق کنند. مثلاً توکن برای کشاورزی پایدار، یا توکن برای حذف کاربن.
• Yield for Good: بهجای آنکه سود ییلد فارمینگ به سرمایهگذار برسد، به پروژههای ReFi میرود. مثلاً Octant — ETH را استیک میکنید، و سود به پروژههای انتخابشدهی جامعه میرود.
روایت ReFi از ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴
ReFi در چند سال گذشته روایت پرفرازو نشیبی داشته است:
• ۲۰۲۱ — اوج: با رشد KlimaDAO (توکن KLIMA به ۱٬۳۰۰ دلار) و توجه گسترده به اعتبار کربن توکنایزشده، ReFi به یک ترند تبدیل شد. سرمایهگذاران خرد بهدنبال «سود و خیر» بودند. بیش از ۲۰ میلیون تن CO2 به Toucan پل زده شد.
• ۲۰۲۲ — شکست: با سقوط بازار، قیمت KLIMA حدود ۹۵٪ افت کرد. جنجال Verra و توقف پل زدن، ضربهی دیگری بود. بسیاری گفتند ReFi یک حباب بود.
• ۲۰۲۳ — بلوغ: تمرکز از speculation به impact واقعی تغییر کرد. Gitcoin راندهای بزرگتری برگزار کرد. Optimism RetroPGF شروع کرد. پروژههای با کیفیت بالاتر (مثل C3) ظاهر شدند.
• ۲۰۲۴ — رشد پایدار: ReFi به یک بخش پایدار از Web3 تبدیل شد. Octant راهاندازی شد. Celo اکوسیستمش را گسترش داد. نهادهای بزرگ شروع به توجه کردند. ReFi دیگر فقط speculation نیست — تأمین مالی واقعی برای پروژههای واقعی است.
این روایت نشان میدهد که ReFi، مانند هر نوآوری، از حباب شروع شد اما در نهایت به بلوغ رسید. پروژههایی که «impact واقعی» داشتند، زنده ماندند و رشد کردند.
فواید و چالشهای ReFi
فواید:
• تأمین مالی شفاف impact: پولی که به ReFi میرود، روی بلاکچین قابل ردیابی است. نمیتوان گفت «خیریه پول را کجا برده».
• حاکمیت جامعهای: DAOها به جامعهی محلی اجازه میدهند تصمیم بگیرند، نه فقط سرمایهدار.
• هماهنگی جهانی: هر کسی از هر کجای جهان میتواند مشارکت کند.
• پیامدهای مثبت خارجی: پروژهها واقعاً به طبیعت و جامعه کمک میکنند.
• نوآوری در تأمین مالی: Quadratic Funding، RetroPGF، Yield for Good — مکانیزمهای جدید.
چالشها:
• اندازهگیری impact واقعی: چطور میتوان فهمید یک پروژه واقعاً احیا انجام داده؟ این سخت است و خطر greenwashing وجود دارد.
• speculation در برابر impact: بسیاری از پروژهها در ۲۰۲۱ speculation بودند، نه impact. این کشمکش همچنان وجود دارد.
• بازار کوچک: بازار ReFi هنوز کوچک است — میلیاردها دلار، نه تریلیونها. برای تأثیر جهانی، باید ۱۰ تا ۱۰۰ برابر رشد کند.
• قانونگذاری: نهادهای تنظیمکننده هنوز نمیدانند ReFi را چطور دستهبندی کنند.
• تجربهی کاربری: استفاده از پروژههای ReFi نیازمند دانش فنی است. برای کاربر عادی، دشوار است.
هشدار: ریسک greenwashing
همهی پروژههایی که خود را «ReFi» مینامند، واقعاً impact ندارند. برخی فقط برچسب میزنند تا توکن بفروشند. قبل از سرمایهگذاری، بررسی کنید: آیا پروژه گزارش impact شفاف دارد؟ آیا تحلیل بنیادین نشان میدهد ارزش واقعی دارد؟ آیا راهنمای سرمایهگذاری را مطالعه کردهاید؟ برای مدیریت ریسک، راهنمای مدیریت ریسک را ببینید.
ارتباط ReFi با اعتبار کاربن
اعتبار کاربن بزرگترین مورد استفادهی ReFi است. در واقع، وقتی میگوییم ReFi، اولین چیزی که بهذهن میآید کاربن توکنایزشده است. Toucan، KlimaDAO، Flowcarbon، Moss Earth — همه پروژههای ReFi هستند.
اما چرا کاربن اینقدر مهم است؟ چون کاربن قابل کمیکردن است — یک تن CO2 یک مقدار مشخص است. این امکان اندازهگیری، آن را به یک دارایی قابل معامله تبدیل میکند. در حالی که «تنوع زیستی» یا «احیای خاک» سختتر قابل کمیکردناند.
ReFi فراتر از کاربن است. شامل پروژههای کشاورزی، تنوع زیستی، و انرژی پاک نیز میشود. اما کاربن بزرگترین بخش است. برای جزئیات کامل، راهنمای اعتبار کربن را ببینید.
بافت ایرانی
ReFi برای کاربران ایرانی مستقیماً مرتبط نیست، اما چند نکته مهم دارد:
• درک کریپتوی پایدار: ReFi نشان میدهد که کریپتو میتواند نهفقط برای سفتهبازی، بلکه برای خیر عمومی هم استفاده شود. این نگاه، به فهم بهتر اکوسیستم کمک میکند.
• فرصت برای پروژههای محیطزیستی ایرانی: ایران دارای منابع طبیعی فراوان است — جنگلهای هیرکانی، مراتع، کویر. اگر بستر قانونی فراهم شود، میتوان پروژههای احیا (مثل جنگلکاری، احیای مراتع، حفظ تالابها) را به پروژههای ReFi تبدیل کرد و در بازار جهانی عرضه کرد. این کار میتواند درآمد ارزی ایجاد کند.
• آگاهی اقلیمی: ایران با چالشهای اقلیمی جدی روبهرو است — خشکسالی، فرونشست زمین، آلودگی هوا. ReFi میتواند ابزاری برای جلب توجه جهانی به این مشکلات باشد.
• تحریمها: دسترسی به پروژههای ReFi جهانی برای ایرانیان محدودیت دارد. بسیاری از DEXها آدرسهای ایرانی را مسدود میکنند. باید با آگاهی از تحریمها و قوانین رمزارز کار کرد.
• آموزش: حتی اگر مشارکت مستقیم ممکن نباشد، درک ReFi به فهم روند جهانی Web3 کمک میکند. این روند در حال shaping آیندهی سرمایهگذاری است.
نکتهی کاربردی: شروع با ReFi
اگر میخواهید با ReFi شروع کنید، چند راه ساده وجود دارد: ۱) در راندهای Gitcoin شرکت کنید و به پروژههای OSS اهدا کنید (حتی ۱ دلار). ۲) کاربن توکنایزشده بخرید و بازنشسته کنید. ۳) در Octant ETH استیک کنید و سود را به پروژههای انتخابی بدهید. ۴) در Web3 و DAO شرکت کنید. برای فهم خیریه در کریپتو نیز راهنمای نیکوکاری رمزارزی را ببینید. حتی مشارکت کوچک، کمک میکند.
آیندهی ReFi
آیندهی ReFi چند جهت دارد:
• رشد پروتکلها: پروتکلهای جدید در حال ظهورند. Allo Protocol از Gitcoin، Octant، RetroPGF از Optimism. این پروتکلها به دیگر پروژهها اجازه میدهند بدون ساخت زیرساخت، تأمین مالی کالای عمومی داشته باشند.
• علاقهی نهادی: نهادهای بزرگ (بانکها، صندوقهای пенсион) شروع به توجه به ReFi کردهاند. با تکامل بازار کاربن، این توجه بیشتر میشود.
• رشد بازار کاربن: بازار کاربن داوطلبانه از ۲ میلیارد دلار در ۲۰۲۲ به ۵۰ میلیارد دلار در ۲۰۳۰ میرسد. سهم ReFi از این رشد بهره میبرد.
• تأمین مالی کالای عمومی مقیاسپذیر: Quadratic Funding و RetroPGF در حال مقیاسپذیر شدناند. اگر این مکانیزمها به میلیاردها دلار برسند، میتوانند تأمین مالی کالای عمومی جهانی را متحول کنند.
• «مالی برای خیر» به جریان اصلی تبدیل میشود: ReFi از یک ترند کوچک به یک بخش پایدار از Web3 تبدیل شده. در آینده، ممکن است هر کیف پول Web3 یک بخش «خیر» داشته باشد — کاربر بتواند با چند کلیک، به پروژههای ReFi کمک کند.
در مجموع، آیندهی ReFi روشن به نظر میرسد — نه بهدلیل حباب، بلکه بهدلیل نیاز جهانی واقعی.
سوالات متداول
مالی احیاگر (ReFi) چیست؟▾
ReFi (Regenerative Finance) استفاده از بلاکچین و دیفای برای تأمین مالی پروژههای احیای اکولوژیکی و اجتماعی است. بهجای استخراج ارزش، ReFi به دنبال «تولید ارزش مثبت» است — مثلاً جنگلکاری، کاهش انتشار کاربن، تأمین مالی نرمافزار متنباز، یا حمایت از جوامع محلی. ReFi به این ایده اشاره دارد که «مالی که کرهی زمین را شفا میدهد».
Quadratic Funding چیست و چطور کار میکند؟▾
Quadratic Funding مکانیزمی است که در آن، تعداد CONTRIBUTORS مهمتر از مقدار پولی است که هر کس میدهد. بهعنوان مثال، اگر یک پروژه ۱۰ دلار از ۱۰۰ نفر بگیرد، با ۱۰۰۰ دلار از یک نفر، در Quadratic Funding بیشتر پاداش میگیرد. فرمول: پاداش متناسب با مجذور مجموع ریشهی هر مبلغ است. این کار به پروژههایی که حمایت گستردهتری دارند کمک میکند، نه فقط پروژههایی که یک حامی بزرگ دارند. Gitcoin پیشگام این مکانیزم بوده است.
تفاوت ReFi با ESG چیست؟▾
ESG (Environmental, Social, Governance) چارچوب سنتی سرمایهگذاری است که در آن شرکتها بر اساس معیارهای محیطزیستی، اجتماعی و حاکمیتی ارزیابی میشوند. ReFi نسخهی کریپتوی آن است: روی بلاکچین (شفاف)، غیرمتمرکز (DAO)، با توکنها و قراردادهای هوشمند. تفاوت کلیدی: ESG معمولاً «جلوگیری از ضرر» است (کاهش انتشار شرکت)، اما ReFi «تولید نفع مثبت» است (احیای اکوسیستم). ESG در درون سیستم مالی فعلی کار میکند، ReFi یک سیستم مالی جدید میسازد.
Celo چرا carbon-negative است؟▾
Celo یک بلاکچین L1 است که برای هر تراکنش، مقداری اعتبار کاربن (MCO2 از Moss Earth) بازنشسته میکند تا انتشار تراکنشها را جبران کند. علاوه بر این، Celo به پروژههای ReFi سرمایهگذاری کرده و اکوسیستم بزرگی از پروژههای احیاگر دارد. به این معنا، Celo فراتر از carbon-neutral است — یعنی نهتنها انتشار خود را جبران میکند، بلکه انتشار بیشتری را هم کاهش میدهد (بهاصطلاح carbon-negative).
بزرگترین پروژههای ReFi کدامند؟▾
بزرگترین پروژههای ReFi عبارتاند از: ۱) Gitcoin — تأمین مالی کالای عمومی با Quadratic Funding، بیش از ۵۰ میلیون دلار توزیعشده. ۲) KlimaDAO — توکن پشتوانهی کاربن. ۳) Toucan Protocol — پل کاربن به بلاکچین. ۴) Celo — بلاکچین carbon-negative. ۵) GoodDollar — UBI روی بلاکچین. ۶) Endaoment — DAO خیریه. ۷) Octant — ETH staking برای کالای عمومی. ۸) Optimism RetroPGF — تأمین مالی بازگشتی کالای عمومی.
جمعبندی
ReFi (Regenerative Finance) استفاده از بلاکچین و دیفای برای تأمین مالی پروژههای احیای اکولوژیکی و اجتماعی است. بهجای استخراج ارزش، بهدنبال تولید نفع مثبت است. اصولش: احیا، شفافیت، مالکیت جامعهای، پیامدهای مثبت خارجی، و نگاه بلندمدت.
بزرگترین پروژهها: Gitcoin (Quadratic Funding)، KlimaDAO (کاربن)، Toucan (پل کاربن)، Celo (بلاکچین carbon-negative)، GoodDollar (UBI)، Endaoment (DAO خیریه)، Octant (ETH staking)، Optimism RetroPGF. ReFi در ۲۰۲۱ اوج گرفت، در ۲۰۲۲ شکست خورد، و در ۲۰۲۳-۲۰۲۴ به بلوغ رسید.
برای کاربران ایرانی، ReFi مستقیماً مرتبط نیست اما درک آن به فهم روند جهانی Web3 کمک میکند. برای ادامهی مسیر، راهنمای اعتبار کربن، راهنمای انرژی رمزارز، راهنمای DAO، راهنمای حاکمیت غیرمتمرکز، راهنمای دیفای، راهنمای AMM، راهنمای ییلد فارمینگ، راهنمای توکنومیکس، راهنمای استیبلکوینها، راهنمای Web3 و دایرهالمعارف را ببینید. برای سرمایهگذاری و تحلیل بنیادین نیز راهنماهای مربوطه را مطالعه کنید.