مقدمه: زیان موقت چیست؟
وقتی شما بهعنوان فراهمکنندهی نقدینگی (Liquidity Provider یا LP) داراییتان را به استخر یک صرافی غیرمتمرکز مثل Uniswap، SushiSwap یا PancakeSwap اضافه میکنید، در ازای آن سهمی از کارمزد معاملات دریافت میکنید. اما این کار رایگان نیست — ریسک پنهانی به نام زیان موقت (Impermanent Loss) وجود دارد.
زیان موقت تفاوت ارزش داراییهای شما بین دو حالت است: حالت اول، داراییها را در استخر قرار دادهاید؛ حالت دوم، همان داراییها را بهسادگی در کیف پول نگه داشتهاید. اگر نسبت قیمت دو دارایی در استخر تغییر کند، ارزش پرتفوی استخر شما ممکن است از حالت نگهداری کمتر شود. این اختلاف همان زیان موقت است.
این پدیده مختص صنعتبازارگران خودکار (Automated Market Maker یا AMM) است. در دفتر سفارش سنتی، کارگزار فقط دارایی را در سفارش قرار میدهد و اگر قیمت تغییر کند، سفارش لغو میشود. اما در AMM، استخر همیشه باید نسبت خاصی از دو دارایی را حفظ کند (مثلاً ۵۰/۵۰) و این نسبت با قیمت بهصورت خودکار تنظیم میشود. این یعنی استخر همیشه داراییای که ارزش آن نسبتاً کم شده است را بیشتر و داراییای که ارزش بیشتری پیدا کرده را کمتر دارد — یعنی استخر از دارایی پرکننده میفروشد و از دارایی رو به کاهش میخرد.
برای درک بهتر، ابتدا باید با مفهوم AMM آشنا باشید. توضیح کامل در راهنمای دیفای و راهنمای ییلد فارمینگ آمده است.
چه زمانی زیان موقت رخ میدهد؟
زیان موقت در شرایط زیر رخ میدهد:
۱. وقتی شما نقدینگی به استخر AMM اضافه میکنید. این ریسک مختص AMM است. اگر دارایی را در یک صرافی مبتنی بر دفتر سفارش نگه دارید یا فقط در کیف پول داشته باشید، IL وجود ندارد.
۲. وقتی نسبت قیمت دو دارایی تغییر کند. اگر قیمت دو دارایی دقیقاً با هم تغییر کند (مثلاً هر دو دو برابر شوند)، IL صفر است. اما اگر فقط یکی از آنها تغییر کند، یا هر دو با نسبت متفاوت تغییر کنند، IL رخ میدهد.
۳. تا زمانی که دارایی در استخر است. IL یک عدد لحظهای است که با هر تغییر قیمت بهروزرسانی میشود. اگر قیمتها به نسبت اولیه برگردند، IL محو میشود.
۴. زمانی که از استخر خارج شوید، IL محقق میشود. این مهمترین نکته است. تا زمانی که داراییتان در استخر است، زیان «موقت» است. وقتی خارج میکنید، آن زیان به «سود و زیان واقعی» تبدیل میشود.
هشدار: IL در همهی استخرها وجود دارد
حتی استخرهای استیبلکوین هم در شرایط نادر (مثل شکست پگ استیبلکوین) ممکن است IL داشته باشند. هیچ استخر AMM کاملاً از IL ایمن نیست. برای کاهش ریسک، راهنمای مدیریت ریسک را ببینید.
چرا به آن «موقت» میگویند؟
کلمهی «موقت» (Impermanent) ممکن است گمراهکننده باشد. اما دلیل آن ساده است: زیان فقط زمانی واقعی میشود که دارایی را از استخر خارج کنید. تا آن زمان، اگر قیمتها به نسبت اولیه برگردند، زیان از بین میرود.
مثال: فرض کنید شما نقدینگی به استخر ETH/USDC اضافه کردهاید. قیمت ETH از ۲٬۰۰۰ دلار به ۳٬۰۰۰ دلار میرود. در این لحظه، شما زیان موقت دارید (مثلاً حدود ۵٫۷٪). اما اگر قیمت ETH دوباره به ۲٬۰۰۰ دلار برگردد، زیان موقت محو میشود.
اما در عمل، این چیزی نیست که بتوان به آن تکیه کرد. در دنیای واقعی، قیمتها بهندرت به نسبت اولیه برمیگردند. مخصوصاً در استخرهای با داراییهای پرنوسان مثل ممکوینها یا توکنهای جدید، یک حرکت بزرگ قیمت معمولاً برگشتناپذیر است. در نتیجه، زیان «موقت» در عمل به زیان دائمی تبدیل میشود.
به همین دلیل، بسیاری از تحلیلگران ترجیح میدهند از کلمهی «زیان موقت» استفاده نکنند و به آن «زیان فراهمکنندهی نقدینگی» (Liquidity Provider Loss) یا بهسادگی «زیان AMM» بگویند.
ریاضیات سادهی زیان موقت
برای درک IL، نیازی به ریاضیات پیچیده نیست. بیایید فرمول را به سادهترین شکل بیان کنیم:
در یک استخر AMM با نسبت ۵۰/۵۰ (مثل Uniswap V2)، ارزش داراییهای LP در استخر در مقایسه با حالت نگهداری ساده، تابعی از نسبت قیمت جدید به قیمت قدیم است. اگر P_new/P_old = r باشد، فرمول تقریبی IL به این شکل است:
این فرمول بهصورت عددی این مقادیر را به ما میدهد. مثلاً اگر r = ۲ (یعنی قیمت یکی از داراییها دو برابر شده) باشد:
یعنی زیان موقت حدود ۵٫۷۲٪ است. اگر همان دارایی را نگه میداشتید، ارزش پرتفوی شما ۵٫۷۲٪ بیشتر از حالت LP بود.
جدول زیر مقادیر IL برای نسبتهای مختلف قیمت را نشان میدهد:
| نسبت قیمت جدید به قدیم | زیان موقت | توضیح |
|---|---|---|
| ۱٫۲۵x | ≈ ۰٫۶٪ | نوسان جزئی، نزدیک به صفر |
| ۱٫۵x | ≈ ۲٫۰٪ | نوسان معمولِ روزانه |
| ۲x | ≈ ۵٫۷٪ | دو برابر شدن یک دارایی |
| ۳x | ≈ ۱۳٫۳٪ | سه برابر شدن |
| ۴x | ≈ ۲۰٫۰٪ | چهار برابر شدن |
| ۵x | ≈ ۲۵٫۵٪ | پنج برابر شدن |
| ۱۰x | ≈ ۴۲٫۳٪ | نوسان شدید (مثل ممکوینها) |
نکتهی مهم: IL فقط «ضرر» نیست
IL همیشه نسبت به حالت «نگهداری ساده» محاسبه میشود. این یعنی اگر قیمت یک دارایی دو برابر شود و IL شما ۵٫۷٪ باشد، همچنان ممکن است سود کلی شما مثبت باشد — فقط سودتان ۵٫۷٪ کمتر از حالتی است که دارایی را نگه میداشتید. کارمزد معاملات میتواند این اختلاف را جبران کند.
مثالهای عددی محاسبهی IL
بیایید یک مثال کامل را با اعداد واقعی طی کنیم:
سناریو: شما ۱ اتریوم (ETH) و ۲٬۰۰۰ دلار USDC دارید. قیمت ETH = ۲٬۰۰۰ دلار. شما این ۴٬۰۰۰ دلار را به استخر ETH/USDC اضافه میکنید (به نسبت ۵۰/۵۰).
بعد از یک ماه: قیمت ETH به ۴٬۰۰۰ دلار میرسد (دو برابر). نسبت قیمت جدید به قدیم r = ۲ است. حالا بیایید ارزش داراییهایتان را در دو حالت مقایسه کنیم:
همانطور که میبینید، در حالت LP ارزش دارایی شما ۵٬۶۵۶ دلار است، اما اگر نگه میداشتید ۶٬۰۰۰ دلار میشد. اختلاف ۳۴۳ دلار همان زیان موقت است.
نکتهی کلیدی: اگر کارمزد معاملات در این یک ماه بیشتر از ۳۴۳ دلار (یا حدود ۵٫۷٪ از ۶٬۰۰۰ دلار) باشد، شما هنوز هم سود میکنید. این دلیل اهمیت مقایسهی IL با کارمزد است.
برای یادگیری بیشتر دربارهی نحوهی کار AMM و کارمزدها، راهنمای دیفای و دایرهالمعارف را ببینید.
زیان موقت در برابر کارمزد معاملات
سود کل یک LP از این فرمول ساده بهدست میآید:
اگر کارمزد کسبی بیشتر از IL باشد، LP سود میکند. اگر کمتر باشد، LP نسبت به حالت نگهداری ساده ضرر میکند.
عوامل مؤثر بر کارمزد کسبی:
• حجم معاملات استخر: هرچه حجم معاملات بیشتر، کارمزد بیشتری به LPها میرسد
• درصد کارمزد: استخرهای با کارمزد بالاتر (مثلاً ۱٪ در Uniswap V3 برای استخرهای پرنوسان) سود بیشتری دارند
• سهم شما از استخر: هرچه سهم شما بیشتر، سهم کارمزد بیشتری میبرید
• زمان: هرچه طولانیتر، کارمزد بیشتری جمع میشود (اما IL هم ممکن است بیشتر شود)
قانون کلی: در استخرهای با حجم معاملات بالا و نوسان متوسط، کارمزد معمولاً IL را جبران میکند. اما در استخرهای با نوسان شدید (مثل ممکوینها) یا حجم پایین، IL معمولاً برنده است.
چون هر دو دارایی استیبلکوین هستند، IL تقریباً صفر است. کارمزد معاملات (هرچند کم) سود خالص است. این استخر یکی از امنترین گزینههای LP است — راهنمای استیبلکوینها.
اگر قیمت MEME ۱۰ برابر شود، IL حدود ۴۲٪ است. حتی اگر کارمزد معاملات ۲۰٪ باشد، LP همچنان ۲۲٪ نسبت به حالت نگهداری ساده ضرر میکند. این نوع استخرها فقط برای حرفهایها مناسباند.
کدام استخرها بیشترین IL را دارند؟
میزان IL به نوع داراییهای استخر بستگی دارد. جدول زیر ریسک IL را برای انواع استخرها نشان میدهد:
| نوع استخر | میزان IL | توضیح | ریسک |
|---|---|---|---|
| استیبل/استیبل (USDC/USDT) | تقریباً صفر | نوسان قیمت ناچیز، امنترین گزینه | پایین |
| استیبل/دارایی (USDC/ETH) | زیاد | نسبت قیمت مستقیماً با قیمت ETH تغییر میکند | بالا |
| همحوزه (ETH/WBTC) | متوسط | همبستگی بالا، نوسان نسبتاً متعادل | متوسط |
| همارزش (wstETH/ETH) | کم | نزدیک به ۱:۱، همبستگی بسیار بالا | پایین |
| پرنوسان/استیبل (MEME/USDC) | بسیار بالا | نوسان شدید، IL ممکن است ۵۰٪+ باشد | بسیار بالا |
نکتهی مهم: استخرهای استیبل/استیبل کمترین IL را دارند. اما کارمزد آنها هم پایینتر است (معمولاً ۰٫۰۱٪ تا ۰٫۰۴٪). در مقابل، استخرهای پرنوسان کارمزد بالاتری دارند (تا ۱٪) اما IL هم میتواند بسیار بزرگ باشد.
برای کاهش ریسک، استخرهای همحوزه (مثل wstETH/ETH یا ETH/WBTC) گزینهی خوبی هستند. این داراییها بههم ربط دارند و نسبت قیمت آنها کمتر نوسان میکند. اما حتی این استخرها هم در زمان روند قوی بازار میتوانند IL قابل توجهی داشته باشند.
نقدینگی متمرکز و IL در Uniswap V3
در Uniswap V3، یک نوآوری بزرگ معرفی شد: نقدینگی متمرکز (Concentrated Liquidity). در V2، نقدینگی شما در کل منحنی قیمت (از ۰ تا بینهایت) پخش میشد. اما در V3، میتوانید نقدینگیتان را در یک محدودهی قیمتی مشخص قرار دهید (مثلاً ETH بین ۲٬۰۰۰ تا ۳٬۰۰۰ دلار).
این کار کارایی سرمایه را بهشدت بالا میبرد. مثلاً اگر محدودهی شما فقط ۱۰٪ از کل قیمت را پوشش میدهد، کارمزد شما میتواند ۱۰ برابر V2 باشد. اما این کار با ریسک بزرگی همراه است: IL در V3 بهشدت بزرگتر از V2 است.
چرا؟ چون وقتی قیمت از محدودهی شما خارج میشود، تمام دارایی شما به دارایی کمارزشتر تبدیل میشود. مثلاً اگر محدودهی شما ۲٬۰۰۰-۳٬۰۰۰ دلار باشد و قیمت به ۴٬۰۰۰ دلار برسد، شما تمام داراییتان را به USDC دارید (نه ETH). این یعنی شما فرصت سود از افزایش قیمت ETH را کاملاً از دست دادهاید.
IL در V3 میتواند چندین برابر V2 باشد. در سناریوهای بد، IL در V3 میتواند به ۵۰٪ یا حتی بیشتر برسد. به همین دلیل، V3 فقط برای کاربران حرفهای که میتوانند محدودهی خود را بهطور فعال مدیریت کنند، مناسب است.
برای کاهش ریسک V3، باید محدودهی خود را بهطور مداوم تنظیم کنید (Rebalance) تا با قیمت فعلی هماهنگ بماند. اما این کار هزینهی گس دارد. اگر روی L2 (مثل Arbitrum یا Optimism) کار میکنید، این هزینه کمتر است — راهنمای لایه ۲ و راهنمای کارمزد گس.
هشدار: V3 برای مبتدیها نیست
اگر تازه با AMM آشنا میشوید، با V2 شروع کنید. V3 نیاز به مدیریت فعال دارد و یک اشتباه در انتخاب محدوده میتواند بخش بزرگی از سرمایهتان را از بین ببرد. حتماً قبل از ورود، با مقادیر کم تست کنید.
راههای کاهش زیان موقت
هرچند IL کاملاً حذف نمیشود، اما راههایی برای کاهش آن وجود دارد:
استفاده از استخرهایی که هر دو دارایی استیبلکوین هستند (مثل Curve). در این استخرها IL تقریباً صفر است.
در Uniswap V3، انتخاب محدودهی قیمتی مناسب و تنظیم مجدد زمانی که قیمت از محدوده خارج میشود.
استفاده از جفتهایی با همبستگی بالا مثل ETH/WBTC یا wstETH/ETH که تغییرات نسبت قیمت کمتر است.
پروتکلهایی مثل Uniswap V3 که در زمان نوسان بالا کارمزد بیشتری میگیرند و جبران IL را آسانتر میکنند.
گرفتن پوزیشنهای مخالف در بازار مشتقات (مثل PERP یا GMX) برای جبران زیان احتمالی.
تقسیم سرمایه بین چند استخر با مشخصهی متفاوت تا ریسک متمرکز نشود — مدیریت ریسک پایه.
همچنین برای کاهش ریسک کلی پرتفوی، میتوانید از پلهای بلاکچینی برای انتقال دارایی به شبکههای با کارمزد کمتر استفاده کنید و از اوراکلها برای مانیتورینگ قیمت استفاده کنید. برای امنیت قراردادهای هوشمند استخرها، راهنمای قرارداد هوشمند را ببینید.
نمونههای واقعی از تأثیر IL
مثال ۱ — استخر ETH/USDC در Uniswap V2 (سال ۲۰۲۱): در طول بازار گاوی ۲۰۲۱، قیمت ETH از حدود ۱٬۰۰۰ دلار به ۴٬۸۰۰ دلار رسید. LPهایی که در ابتدای سال وارد شدند، IL حدود ۲۶٪ داشتند. اگرچه کارمزد معاملات بهطور متوسط ۲۰-۳۰٪ سالانه بود، اما در پایان سال، بسیاری از LPها همچنان نسبت به حالت نگهداری ساده کمسودتر بودند.
مثال ۲ — استخر LUNA/UST (Terra) در می ۲۰۲۲: وقتی UST پگ خود را از دست داد، قیمت LUNA از ۶۰ دلار به ۰٫۰۰۰۱ دلار سقوط کرد. در این حالت، نسبت قیمت نزدیک به بینهایت شد و IL نیز بهطور تئوری به ۱۰۰٪ رسید. LPها تقریباً تمام سرمایهی خود را از دست دادند. این نمونهای از IL «دائمی» است.
مثال ۳ — استخر wstETH/ETH در Curve: چون wstETH و ETH بههم ربط دارند و نوسان نسبت آنها کم است، IL در طول یک سال کمتر از ۲٪ بوده است. این استخر یکی از محبوبترین گزینهها برای LPهای کمریسک است.
مثال ۴ — استخر MEME/ETH در Uniswap V3 با محدودهی محدود: یک LP با محدودهی ۰٫۵ تا ۱ ETH وارد شد. وقتی قیمت MEME ۵x شد، LP تمام MEME خود را از دست داد (تمام دارایی به ETH تبدیل شد). IL در این حالت بیش از ۵۰٪ بود.
این مثالها نشان میدهند که انتخاب استخر و درک IL چقدر حیاتی است.
ابزارهای محاسبهی IL
برای محاسبهی IL، ابزارهای آنلاین متعددی وجود دارد:
• IL Calculator از DefiLlama: یک ابزار ساده آنلاین که IL را برای نسبت قیمت دلخواه محاسبه میکند.
• APY.vision: ابزار پیشرفتهتری که سود/زیان واقعی LP را در استخرهای مختلف پیگیری میکند.
• Uniswap V3-position tool: در خود سایت Uniswap، ابزاری برای مشاهدهی PnL و IL موقعیت V3 وجود دارد.
• Calculator داخلی صرافیها: برخی صرافیها مثل PancakeSwap ابزار محاسبهی سود LP ارائه میدهند.
اگر بخواهید خودتان محاسبه کنید، فرمول سادهای که در بالا داده شد کافی است. کافی است r = P_new/P_old را حساب کنید و IL را از جدول یا فرمول بهدست آورید.
نکتهی کاربردی: محاسبهی سریع
برای محاسبهی سریع IL، این قانون تجربی را به خاطر بسپارید: اگر قیمت یکی از داراییها دو برابر (یا نصف) شود، IL حدود ۵٫۷٪ است. اگر ۳ برابر شود، ۱۳٫۳٪. اگر ۵ برابر، ۲۵٫۵٪. این تقریبها برای ارزیابی سریع ریسک مفیدند.
نکات کاربردی برای کاربران ایرانی
کاربران ایرانی میتوانند از LP کردن در دیفای بهرهمند شوند، اما با احتیاط:
۱. درک IL قبل از ورود: قبل از اضافه کردن نقدینگی به هر استخری، حتماً IL احتمالی را محاسبه کنید. اگر نمیدانید چه داراییهایی در استخر وجود دارد و نسبت نوسان آنها چقدر است، وارد نشوید.
۲. شروع با استخرهای کمریسک: اگر تازه شروع میکنید، با استخرهای استیبل/استیبل (مثل USDC/USDT در Curve) شروع کنید. این استخرها IL تقریباً صفر دارند و آموزش خوبی هستند — راهنمای استیبلکوینها.
۳. کارمزد گس و انتخاب شبکه: LP کردن روی اتریوم mainnet کارمزد گس بالایی دارد. برای کاهش هزینهها، روی L2 (مثل Arbitrum، Optimism، Base) یا شبکههای با کارمزد کمتر (مثل Polygon) کار کنید — راهنمای لایه ۲ و راهنمای کارمزد گس.
۴. تنوعبخشی: همهی سرمایهتان را به یک استخر ندهید. بین چند استخر با مشخصهی متفاوت تقسیم کنید — راهنمای مدیریت ریسک.
۵. مراقب پروتکلهای ناشناس باشید: فقط از پروتکلهای معتبر با حسابرسی شناختهشده (مثل Uniswap، Curve، Balancer) استفاده کنید — راهنمای جلوگیری از کلاهبرداری.
۶. جایگزین سادهتر: اگر با LP کردن آشنا نیستید، میتوانید از وامدهی ساده (مثل Aave) یا استیکینگ استفاده کنید که IL ندارند — راهنمای استیکینگ و راهنمای ییلد فارمینگ.
۷. مالیات: سود از LP کردن مشمول مالیات میشود — راهنمای مالیات.
نکتهی کاربردی: شروع با مبالغ کم
اگر برای اولین بار میخواهید LP کنید، با مبلغ کم (مثلاً ۵۰ دلار) شروع کنید. کل فرآیند را تست کنید: اضافه کردن نقدینگی، مانیتور کردن کارمزد کسبی، خروج از استخر و محاسبهی IL واقعی. بعد از تجربه، میتوانید مبلغ را افزایش دهید.
سوالات متداول
زیان موقت (Impermanent Loss) چیست؟▾
زیان موقت چیزی است که وقتی شما بهعنوان فراهمکنندهی نقدینگی (LP) داراییتان را به استخر AMM اضافه میکنید، اگر نسبت قیمت دو دارایی تغییر کند، نسبت به حالتی که دارایی را نگه میداشتید، ارزش پرتفوی شما کمتر میشود. به آن «موقت» میگویند چون فقط زمانی محقق میشود که داراییتان را از استخر خارج کنید. اگر قیمتها به نسبت اولیه برگردند، زیان از بین میرود.
چگونه زیان موقت را محاسبه کنیم؟▾
برای محاسبه، باید ارزش داراییهای شما در استخر را با ارزش داراییها در صورت نگهداری ساده مقایسه کنید. بهطور خلاصه: اگر قیمت دارایی A نسبت به دارایی B دو برابر (۲x) شود، زیان موقت حدود ۵٫۷٪ است. برای ۳x تقریباً ۱۳٫۳٪، ۴x تقریباً ۲۰٪ و ۵x تقریباً ۲۵٫۵٪. این مقادیر از فرمول IL = 2*sqrt(P_new/P_old)/(1+P_new/P_old) - 1 بهدست میآیند که در آن P نسبت قیمت است.
آیا کارمزد معاملات زیان موقت را جبران میکند؟▾
در استخرهای با حجم معاملات بالا و نوسان متوسط، کارمزد معاملات معمولاً زیان موقت را جبران میکند. بهعنوان مثال، در استخر USDC/USDT تقریباً هیچ زیان موقتی وجود ندارد و کارمزد سود خالص است. اما در استخرهای با داراییهای پرنوسان مثل ETH/MEME، زیان موقت ممکن است بهشدت بیشتر از کارمزدها باشد. در عمل باید کارمزد کسبی را بهصورت درصدی از دارایی محاسبه و با IL مقایسه کرد.
آیا زیان موقت در Uniswap V3 بدتر است؟▾
بله. در Uniswap V3 با نقدینگی متمرکز (Concentrated Liquidity)، شما میتوانید نقدینگیتان را در یک محدودهی قیمتی محدود قرار دهید. این کار کارایی سرمایه را بالا میبرد اما اگر قیمت از محدوده خارج شود، شما فقط در دارایی کمارزشتر باقی میمانید و زیان موقت بهشدت بزرگتر میشود. در برخی سناریوها، زیان موقت V3 میتواند چندین برابر V2 باشد.
چگونه از زیان موقت جلوگیری کنیم؟▾
راههای کاهش زیان موقت عبارتند از: ۱) استفاده از استخرهای استیبلکوین (مثل USDC/USDT یا DAI/USDC) که نوسان قیمت ناچیز است. ۲) انتخاب جفتهایی با همبستگی بالا (مثل ETH/WBTC یا wstETH/ETH). ۳) مدیریت هوشمند محدوده در V3 و تنظیم مجدد زمانی که قیمت از محدوده خارج میشود. ۴) استفاده از پروتکلهایی با کارمزد دینامیک که در زمان نوسان بالا کارمزد بیشتری میگیرند. ۵) پوشش ریسک (Hedging) با ابزارهای مشتقه. هرگز بدون محاسبهی دقیق وارد استخر پرنوسان نشوید.
جمعبندی
زیان موقت (Impermanent Loss) یک ریسک ذاتی AMMها است که هر LP باید آن را درک کند. این زیان ناشی از تغییر نسبت قیمت دو دارایی در استخر است و فقط زمانی که دارایی را از استخر خارج میکنید، محقق میشود.
میزان IL تابعی از نسبت قیمت است: اگر قیمت یکی از داراییها دو برابر شود، IL حدود ۵٫۷٪ است. این عدد برای نوسانات شدید میتواند به ۲۵٪ یا حتی ۵۰٪ (در V3) برسد. کارمزد معاملات میتواند IL را جبران کند، اما این همیشه اتفاق نمیافتد.
برای کاهش ریسک، از استخرهای استیبل یا همحوزه استفاده کنید، در V3 با احتیاط عمل کنید، و پرتفوی خود را تنوع ببخشید. کاربران ایرانی باید با احتیاط وارد این حوزه شوند و حتماً با مبالغ کم شروع کنند. برای ادامهی مسیر، راهنمای دیفای، راهنمای ییلد فارمینگ، راهنمای مدیریت ریسک و دایرهالمعارف را ببینید.