مقدمه: بازارگردانی چیست؟
بازارگردانی (Market Making) یعنی ارائهی پیوستهی سفارشهای خرید و فروش برای یک دارایی در یک صرافی، بهطوری که همیشه سفارشی برای اجرای معاملهی کاربران وجود داشته باشد. بازارگردان (Market Maker) همزمان bid (قیمت خرید) و ask (قیمت فروش) قرار میدهد و از اختلاف این دو (bid-ask spread) سود میکند.
مثال: فرض کنید قیمت فعلی BTC برابر ۶۰٬۰۰۰ دلار است. یک مارکتمیکر سفارش خرید در ۵۹٬۹۹۵ دلار و سفارش فروش در ۶۰٬۰۰۵ دلار قرار میدهد. اگر یک کاربر بخواهد BTC بخرد، سفارش فروش مارکتمیکر را میخرد (در ۶۰٬۰۰۵ دلار). اگر کاربر دیگری بخواهد BTC بفروشد، سفارش خرید مارکتمیکر را میفروشد (در ۵۹٬۹۹۵ دلار). مارکتمیکر ۱۰ دلار از هر ۰٫۱ BTC سود میکند.
بازارگردانی قلب تپندهی بازارهای مالی است. بدون مارکتمیکرها، کاربران باید منتظر بمانند تا طرف مقابل پیدا شود — بازار کمنقدینگی، اسپرد زیاد، و اجرای کند میشد. مارکتمیکرها با ارائهی نقدینگی پیوسته، این مشکل را حل میکنند.
برای درک نقدینگی، راهنمای نقدینگی و برای دفتر سفارش، راهنمای دفتر سفارش را ببینید.
چرا مارکتمیکرها وجود دارند؟
در یک بازار ایدهآل، هر خریدار بلافاصله فروشندهی متناظر پیدا میکرد. اما در عمل، خریداران و فروشندگان همزمان در بازار حضور ندارند. مارکتمیکرها این شکاف را پر میکنند.
بدون مارکتمیکرها چه میشد؟
• اسپرد زیاد: اختلاف بین بهترین قیمت خرید و فروش میتوانست ۱ تا ۵٪ باشد (بهجای ۰٫۰۱٪).
• کمنقدینگی: سفارشهای متوسط میتوانستند قیمت را بهشدت حرکت دهند.
• اجرای کند: کاربران باید ساعتها منتظر طرف مقابل میماندند.
• قیمتگذاری ناکارآمد: قیمتها میتوانستند در صرافیهای مختلف بهشدت متفاوت باشند.
مارکتمیکرها این مشکلات را با ارائهی نقدینگی پیوسته، اسپرد کم، و اجرای سریع حل میکنند. به همین دلیل، صرافیها به مارکتمیکرها پاداش میدهند (کارمزد کمتر یا rebate).
برای مفهوم اسپرد، راهنمای اسپرد را ببینید.
مارکتمیکرها چگونه سود میکنند؟
مارکتمیکرها از سه منبع اصلی سود میکنند:
۱. Bid-Ask Spread: خرید در قیمت bid (پایینتر) و فروش در قیمت ask (بالاتر). این سود کوچک اما پیوسته است.
۲. Rebate صرافی: بسیاری از صرافیها (Binance، Bybit، OKX) به مارکتمیکرهایی که نقدینگی ارائه میکنند (یعنی سفارش limit میگذارند)، کارمزد منفی (یعنی پاداش) میدهند. مثلاً بهجای ۰٫۱٪ کارمزد، ۰٫۰۲٪ پاداش دریافت میکنند.
۳. آربیتراژ: مارکتمیکرها میتوانند بین صرافیهای مختلف آربیتراژ کنند و از اختلاف قیمت سود ببرند.
جعبهی محاسبه: سود مارکتمیکر
فرض: مارکتمیکر در BTC با اسپرد ۱ دلار (bid $59,999.50، ask $60,000.50) کار میکند.
حجم روزانهی اجرا شده: ۱۰۰ BTC (۵۰ خرید + ۵۰ فروش)
سود از spread: ۱ × ۵۰ = $50
Rebate صرافی (۰٫۰۰۵٪): ۵۰ × $60,000 × ۰٫۰۰۵٪ = $150
سود کل روزانه: $200
اما اگر مارکتمیکر inventory کسب کند (یعنی بیشتر خرید کند تا بفروشد):
فرض: ۱۰ BTC موجودی انباشته
اگر قیمت BTC ۱٪ افت کند: ۱۰ × $60,000 × ۱٪ = $6,000 ضرر
این ضرر میتواند سود ۳۰ روز را از بین ببرد!
درس: مدیریت inventory حیاتی است. یک مارکتمیکر موفق باید موجودی را با hedge کردن در صرافیهای دیگر یا در فیوچرز مدیریت کند.
برای آربیتراژ، راهنمای انواع آربیتراژ و برای مشتقات، راهنمای مشتقات را ببینید.
استراتژیهای بازارگردانی
مارکتمیکرها از استراتژیهای مختلفی استفاده میکنند:
۱. Spread Capture: سادهترین استراتژی. قرار دادن bid و ask با اسپرد کوچک و سود از تفاوت. نیاز به حجم بالا برای سود قابل توجه.
۲. Inventory Management: مدیریت موقعیت انباشتهشده. اگر مارکتمیکر بیشتر بخرد تا بفروشد، inventory او مثبت میشود (دارای دارایی). باید با تنظیم قیمت (مثلاً پایین آوردن bid و ask) ترغیب به فروش کند.
۳. Statistical Arbitrage: استفاده از مدلهای آماری برای پیشبینی حرکت کوتاهمدت قیمت. اگر مدل پیشبینی کند قیمت بالا میرود، bid و ask را بالاتر میچیند.
۴. Latency Arbitrage: سوءاستفاده از تأخیر بهروزرسانی قیمت بین صرافیها. مارکتمیکر سریعتر از بقیه تغییر قیمت را میبیند و سفارشها را تنظیم میکند.
برای استراتژیهای معاملاتی، راهنمای استراتژیهای معاملاتی را ببینید.
انواع مارکتمیکر
مارکتمیکرها به چند دسته تقسیم میشوند:
• Designated Market Makers (DMM): مارکتمیکرهایی که با صرافی قرارداد دارند. تعهد میدهند در همهی زمانها نقدینگی ارائه دهند. در عوض، امتیازات کارمزدی یا انحصاری میگیرند.
• Proprietary MMs: مارکتمیکرهای مستقل که با سرمایهی خودشان کار میکنند. در صرافیهای مختلف فعالاند. مثل Wintermute، Jump.
• Algorithmic MMs: مارکتمیکرهایی که با ربات کار میکنند. الگوریتم بهصورت خودکار سفارشها را تنظیم میکند. اکثر مارکتمیکرهای مدرن این نوعاند.
• Retail MMs (LPها): کاربران عادی که در DEXها نقدینگی ارائه میدهند. در AMMها، هر LP عملاً یک مارکتمیکر است.
بزرگترین مارکتمیکرهای کریپتو
بازارگردانی کریپتو در دست چند firmaی بزرگ است. در ادامه، مهمترینها را معرفی میکنیم:
برنامههای بازارگردانی صرافیها
اکثر صرافیهای بزرگ برنامهی بازارگردانی دارند. در ادامه، مهمترینها را معرفی میکنیم:
• Binance Broker / Partner: برنامهی Binance برای مارکتمیکرها. کارمزد پایینتر، API سریعتر، و پاداش برای حجم بالا. شرط: حجم روزانهی مشخص و uptime ربات.
• Bybit Market Maker: برنامهی مشابه Bybit. تمرکز بر فیوچرز و پرپچوال.
• Coinbase: برنامهی Coinbase Prime برای مؤسسات. مارکتمیکری در spot و فیوچرز.
• OKX، Kraken، KuCoin: هر کدام برنامهی مشابه.
• صرافیهای ایرانی: نوبیتکس برنامهی بازارگردانی دارد. با سرمایهی قابل توجه (از ۱۰۰ میلیون تومان) میتوانید درخواست دهید. والکس و بیتپین هم برنامههای مشابه دارند.
برای بررسی صرافیها، راهنمای صرافیها و برای مقایسه، مقایسهی صرافیها را ببینید.
مارکتمیکری در AMMها
در DEXها با مدل AMM (مثل Uniswap، Curve)، هر کسی که داراییاش را در استخر نقدینگی قرار دهد (LP یا Liquidity Provider)، عملاً یک مارکتمیکر است — اما بهصورت غیرفعال (پسیو).
تفاوت با مارکتمیکر CEX:
• اجرا: CEX سریع و با کنترل دقیق، AMM خودکار و بدون کنترل.
• ریسک: CEX ریسک inventory دارد، AMM ریسک Impermanent Loss.
• پاداش: CEX کارمزد معامله + rebate، AMM فقط کارمزد معامله.
• تخصص: CEX نیازمند زیرساخت، AMM در دسترس همه.
Concentrated Liquidity (Uniswap V3): در V3، LP میتواند محدودهی قیمت انتخاب کند (مثلاً ۵۹٬۰۰۰ تا ۶۱٬۰۰۰ دلار برای BTC). این کار به LP اجازه میدهد نقدینگی را در محدودهی کاری متمرکز کند و کارمزد بیشتری کسب کند. اما نیاز به مدیریت فعال دارد — اگر قیمت از محدوده خارج شود، LP دیگر کارمزد کسب نمیکند. این مدل به مارکتمیکری فعال نزدیکتر است.
برای AMMها، راهنمای AMM و برای Impermanent Loss، راهنمای Impermanent Loss و برای yield farming، راهنمای Yield Farming را ببینید.
بازارگردانی vs معاملات فرکانس بالا (HFT)
بازارگردانی و HFT ارتباط نزدیک دارند اما متفاوتاند:
• هدف: مارکتمیکری = ارائهی نقدینگی پیوسته. HFT = سوءاستفاده از سرعت برای سود.
• مدت زمان موقعیت: مارکتمیکر ممکن است موقعیت را دقیقهها یا ساعتها نگه دارد. HFT در میلیثانیه میبندد و میبندد.
• زیرساخت: HFT به co-location و سختافزار تخصصی نیاز دارد. مارکتمیکری میتواند با API معمولی کار کند.
• همپوشانی: بسیاری از firmeهای HFT (مثل Jump، Wintermute) هم مارکتمیکری میکنند. اما همهی مارکتمیکرها HFT نیستند.
برای HFT، راهنمای معاملات فرکانس بالا را ببینید.
ریسکهای بازارگردانی
بازارگردانی «پول رایگان» نیست. چندین ریسک جدی وجود دارد:
• Adverse Selection (انتخاب نامطلوب): تریدرهای آگاه (مثل firmeهای HFT یا خبرگزاریها) میدانند که قیمت در حال حرکت است. سفارشهای شما را میزنند و شما با inventory نامطلوب میمانید. این بزرگترین ریسک مارکتمیکری است.
• Inventory Risk: اگر دارایی که در اختیار دارید افت کند، ضرر میکنید. ممکن است سود چند روزه در یک حرکت بزرگ از بین برود.
• ریسک قانونی: در برخی حوزههای قانونی، مارکتمیکری ممنوع یا محدود است. در کریپتو، کمتر تنظیم شده اما در حال افزایش است.
• Technology Failure: قطع API، خرابی سرور، یا باگ در ربات میتواند ضرر بزرگی ایجاد کند. مثال: Knight Capital در ۲۰۱۲ در ۴۵ دقیقه ۴۴۰ میلیون دلار ضرر کرد و ورشکست شد.
• رقابت شدید: firmeهای بزرگ با سختافزار و الگوریتمهای بهتر، اسپردها را به حداقل رساندهاند. سود برای مارکتمیکر کوچک سختتر میشود.
برای مدیریت ریسک، راهنمای مدیریت ریسک و برای اهرم، راهنمای معاملات اهرمدار را ببینید.
هشدار: ریسک Inventory
بسیاری از افراد فکر میکنند مارکتمیکری «همیشه سودآور» است. این اشتباه است. در یک حرکت بازار شدید (مثلاً افت ۱۰٪ در یک ساعت)، مارکتمیکر میتواند تمام موجودی خود را از دست بدهد. هرگز بدون مدیریت ریسک (stop-loss، hedge در صرافیهای دیگر) مارکتمیکری نکنید. برای مدیریت ریسک، راهنمای مدیریت ریسک را ببینید.
نیازمندیهای بازارگردانی
برای تبدیل شدن به یک مارکتمیکر موفق، چند چیز لازم است:
• سرمایه (Capital): سرمایهی قابل توجه. برای شروع در صرافی بینالمللی، حداقل ۱۰۰٬۰۰۰ دلار. برای firmeی حرفهای، میلیونها دلار.
• تکنولوژی (Technology): API با latency پایین، سرور نزدیک به صرافی، ربات قابل اعتماد. برای HFT، co-location نیاز است.
• مدیریت ریسک: سیستمهای stop-loss، hedge خودکار، و مانیتورینگ پیوسته.
• مهارتهای کمی: دانش آماری، برنامهنویسی (Python، C++)، و تحلیل داده.
• روابط صرافی: برای کسب rebate و دسترسی به برنامههای MM، باید با صرافیها قرارداد داشته باشید.
برای کاربران ایرانی که میخواهند شروع کنند، مسیر سادهتر AMM است. با LP شدن در Uniswap یا Curve، میتوان بدون زیرساخت تخصصی، نقدینگی ارائه داد.
تأثیر مارکتمیکرها بر بازار
مارکتمیکرها تأثیر مثبتی بر بازار دارند:
• اسپرد کمتر: با رقابت بین مارکتمیکرها، اسپرد به حداقل میرسد. در بیتکوین، اسپرد معمولاً ۰٫۰۱٪ است.
• نقدینگی عمیقتر: سفارشهای بزرگ میتوانند بدون لغزش زیاد اجرا شوند.
• پایداری قیمت: نوسانات کوتاهمدت کاهش مییابد چون مارکتمیکرها اختلاف قیمت را برطرف میکنند.
• کشف قیمت کارآمد: قیمت بهسرعت به ارزش واقعی میرسد.
اما در برخی موارد، مارکتمیکرها میتوانند ریسک ایجاد کنند. مثلاً در زمان نوسان شدید، ممکن است از بازار خارج شوند (یعنی سفارشها را برگردانند) — که نقدینگی را بهشدت کاهش میدهد. این در فلش کرش ۲۰۱۰ (بورس آمریکا) اتفاق افتاد.
برای نقدینگی، راهنمای نقدینگی و برای لغزش، راهنمای لغزش را ببینید.
نکات کاربردی برای کاربران ایرانی
کاربران ایرانی میتوانند در بازارگردانی شرکت کنند، اما با چالشهای خاص:
• ۱. مارکتمیکری در صرافیهای ایرانی: صرافیهایی مثل نوبیتکس برنامهی بازارگردانی دارند. با سرمایهی قابل توجه (از ۱۰۰ میلیون تومان به بالا) میتوانید درخواست دهید. در جفتارزهای Toman/USDT یا Toman/BTC میتوانید سفارشهای limit بگذارید و از اسپرد سود کنید.
• ۲. مارکتمیکری دستی در صرافی ایرانی: حتی بدون برنامهی رسمی، میتوانید سفارشهای limit در دو طرف دفتر سفارش بگذارید. در جفتارزهای کمنقدینگی (مثل آلتکوینها) اسپرد زیاد است و فرصت خوبی است.
• ۳. مارکتمیکری در AMMها: هر کسی میتواند در Uniswap، Curve یا صرافیهای DEX ایرانی LP شود. با Uniswap V3، میتوانید concentrated liquidity ارائه دهید. این مسیر سادهتر و در دسترستر است.
• ۴. تأمین نقدینگی Toman: در صرافیهای ایرانی، جفتارزهای Toman/USDT و Toman/BTC بیشترین حجم را دارند. اگر سرمایهی تومانی قابل توجه دارید، میتوانید در این جفتارزها نقدینگی ارائه دهید.
• ۵. چالش تحریمها: برای مارکتمیکری در صرافیهای بینالمللی، چالش KYC و تحریم وجود دارد. بسیاری از صرافیها به ایرانیان خدمات نمیدهند.
• ۶. مالیات: سود از مارکتمیکری مشمول مالیات است — راهنمای مالیات.
• ۷. قوانین: فعالیت در بازارگردانی ممکن است از نظر قوانین ایران چالشبرانگیز باشد — راهنمای قوانین رمزارز در ایران.
نکتهی کاربردی: شروع مارکتمیکری برای ایرانیان
برای شروع: ۱) با LP شدن در Uniswap V3 یا Curve شروع کنید — سرمایهی کم لازم است (حدود ۱٬۰۰۰ دلار). ۲) یک جفتارز پایدار (مثل ETH/USDC) انتخاب کنید تا ریسک inventory کم باشد. ۳) محدودهی قیمت کوتاه انتخاب کنید تا کارمزد بیشتری کسب کنید. ۴) با تجربه، به سمت مارکتمیکری در صرافیهای ایرانی با سرمایهی بیشتر بروید. ۵) هرگز بدون مدیریت ریسک مارکتمیکری نکنید.
سوالات متداول
بازارگردانی (Market Making) چیست؟▾
بازارگردانی یعنی ارائهی پیوستهی سفارشهای خرید و فروش برای یک دارایی در یک صرافی، بهطوری که همیشه سفارشی برای اجرای معاملهی کاربران وجود داشته باشد. بازارگردان (Market Maker) همزمان bid (قیمت خرید) و ask (قیمت فروش) قرار میدهد و از اختلاف این دو (bid-ask spread) سود میکند. مثلاً اگر BTC را در ۶۰٬۰۰۰ دلار بخرد و در ۶۰٬۰۰۵ دلار بفروشد، ۵ دلار از هر ۰٫۱ BTC سود میکند. بدون بازارگردان، کاربران باید منتظر بمانند تا طرف مقابل پیدا شود — بازار کمنقدینگی و اسپرد زیاد میشد.
مارکتمیکرها چگونه سود میکنند؟▾
مارکتمیکرها از سه منبع سود میکنند: ۱) Bid-Ask Spread — خرید در bid و فروش در ask. این سود کوچک اما پیوسته است. ۲) Rebate صرافی — بسیاری از صرافیها (مثل Binance، Bybit) به مارکتمیکرهایی که نقدینگی ارائه میکنند، کارمزد منفی (یعنی پاداش) میدهند. ۳) آربیتراژ — مارکتمیکرها میتوانند بین صرافیهای مختلف آربیتراژ کنند و از اختلاف قیمت سود ببرند. با این حال، مارکتمیکرها ریسک inventory دارند: اگر قیمت دارایی افت کند، موجودی که در اختیار دارند، ضرر میدهد. یک مارکتمیکر موفق باید موجودی را مدیریت کند و ریسک بازار را هج (hedge) کند.
تفاوت مارکتمیکر در صرافی متمرکز (CEX) و AMM در DEX چیست؟▾
در CEX، مارکتمیکر سفارشهای limit به دفتر سفارش میفرستد و بهصورت فعال قیمت میچیند. در DEX با مدل AMM (مثل Uniswap)، هر کسی که داراییاش را در استخر نقدینگی قرار دهد، عملاً یک مارکتمیکر است — اما بهصورت غیرفعال (پسیو). تفاوتها: ۱) اجرا — CEX سریع و با کنترل دقیق، AMM خودکار و بدون کنترل. ۲) ریسک — CEX ریسک inventory دارد، AMM ریسک Impermanent Loss. ۳) پاداش — CEX کارمزد معامله + rebate، AMM فقط کارمزد معامله. ۴) تخصص — CEX نیازمند زیرساخت، AMM در دسترس همه. با Uniswap V3 (Concentrated Liquidity)، AMMها به مارکتمیکرهای فعال نزدیکتر شدهاند چون LP میتواند محدودهی قیمت انتخاب کند.
بزرگترین مارکتمیکرهای کریپتو چه شرکتهایی هستند؟▾
بزرگترین مارکتمیکرهای کریپتو عبارتاند از: ۱) Wintermute — بزرگترین، با حجم معاملات روزانه میلیاردها دلار؛ ۲) Jump Trading — از firmeهای HFT قدیمی، بزرگ در کریپتو؛ ۳) GSR — متخصص کریپتو با تمرکز بر توکنهای جدید؛ ۴) Cumberland — زیرمجموعهی DRW، یکی از قدیمیترینها؛ ۵) B2C2 — متخصص OTC و فیوچرز؛ ۶) Flow Traders — ETF و کریپتو؛ ۷) Galaxy Digital — شرکت Blok که توسط Michael Novogratz تأسیس شده. این firmeها با صرافیهای بزرگ قرارداد دارند و بخش عمدهای از نقدینگی بازار کریپتو را تأمین میکنند. در ایران، صرافیهای داخلی مثل نوبیتکس تیم بازارگردانی داخلی دارند.
آیا کاربران ایرانی میتوانند مارکتمیکر شوند؟▾
بله، اما با چالشها. دو مسیر وجود دارد: ۱) مارکتمیکری در صرافیهای ایرانی — صرافیهایی مثل نوبیتکس برنامهی بازارگردانی دارند. با سرمایهی قابل توجه (از ۱۰۰ میلیون تومان به بالا) میتوانید درخواست دهید. در جفتارزهای Toman/USDT یا Toman/BTC میتوانید سفارشهای limit بگذارید و از اسپرد سود کنید. ۲) مارکتمیکری در AMMها — هر کسی میتواند در Uniswap، Curve یا صرافیهای DEX ایرانی LP شود. با Uniswap V3، میتوانید concentrated liquidity ارائه دهید و کارمزد جمع کنید. چالشها: تحریمها برای صرافیهای بینالمللی، ریسک Impermanent Loss در AMMها، نیاز به سرمایهی قابل توجه، و دانش فنی برای ساخت ربات. شروع با AMMها سادهتر است.
جمعبندی
بازارگردانی (Market Making) یعنی ارائهی پیوستهی نقدینگی با قرار دادن سفارشهای خرید و فروش همزمان. مارکتمیکرها از سه منبع سود میکنند: bid-ask spread، rebate صرافی، و آربیتراژ. بدون مارکتمیکرها، بازارها کمنقدینگی، با اسپرد زیاد و اجرای کند میبودند.
بزرگترین مارکتمیکرهای کریپتو شامل Wintermute، Jump Trading، GSR، Cumberland، B2C2، Flow Traders و Galaxy Digital هستند. این firmeها با سرمایهی میلیاردها دلار و زیرساخت تخصصی، بخش عمدهای از نقدینگی بازار کریپتو را تأمین میکنند.
در DEXها، هر LP عملاً یک مارکتمیکر است. با Uniswap V3 و concentrated liquidity، LPها میتوانند نقدینگی فعال ارائه دهند. مارکتمیکری با ریسکهای adverse selection، inventory، تکنولوژی و قانونی همراه است. برای کاربران ایرانی، مسیر سادهتر LP شدن در AMMها و سپس مارکتمیکری در صرافیهای ایرانی است. برای ادامهی مسیر، راهنمای نقدینگی، راهنمای دفتر سفارش، راهنمای اسپرد، راهنمای AMM، راهنمای HFT، راهنمای انواع آربیتراژ و دایرهالمعارف را ببینید.