آربی‌کوین
راهنمای اکوسیستم آربیتروم بیش از ۲۰۰۰ کلمهزمان مطالعه: ~۱۷ دقیقه

اکوسیستم آربیتروم (Arbitrum / ARB) چیست؟ راهنمای جامع

آربیتروم (Arbitrum) بزرگ‌ترین راه‌حل لایه ۲ اتریوم از نظر TVL است که با فناوری Optimistic Rollup کار می‌کند. توسط Offchain Labs (تأسیس Ed Felten و Steven Goldfeder در ۲۰۲۰) توسعه داده می‌شود. با محصولات متنوعی مثل Arbitrum One، Nova، Orbit و Stylus، آربیتروم به پلتفرمی کامل برای مقیاس‌پذیری اتریوم تبدیل شده. در این راهنما، با جزئیات فنی، توکن ARB، بزرگ‌ترین ایردراپ تاریخ، dAppها و نکات کاربردی برای کاربران ایرانی آشنا می‌شوید.

مقدمه: آربیتروم چیست؟

آربیتروم (Arbitrum) یک مجموعه‌ی راه‌حل‌های لایه ۲ (L2) برای اتریوم است که با فناوری Optimistic Rollup کار می‌کند. آربیتروم تراکنش‌ها را خارج از اتریوم پردازش می‌کند و سپس به‌صورت فشرده به اتریوم اصلی گزارش می‌دهد — این یعنی کارمزد حدود ۱۰ تا ۱۰۰ برابر کمتر و سرعت بالاتر، در حالی که امنیت کامل اتریوم به ارث می‌رسد.

ویژگی‌های کلیدی آربیتروم:

• سازگاری کامل با EVM: هر قرارداد هوشمند اتریوم بدون تغییر روی آربیتروم قابل اجراست.
• کارمزد پایین: حدود ۰٫۱ تا ۰٫۵ دلار برای هر تراکنش — ۱۰ تا ۱۰۰ برابر کمتر از اتریوم.
• سرعت بالا: زمان بلوک حدود ۲۵۰ میلی‌ثانیه.
• امنیت اتریوم: تراکنش‌ها نهایتاً روی اتریوم تأیید می‌شوند — نه روی شبکه‌ی مستقل.
• بزرگ‌ترین L2 از نظر TVL: بیش از ۱۵ میلیارد دلار دارایی قفل‌شده در اواخر ۲۰۲۴.

آربیتروم اکنون شامل چندین محصول است: Arbitrum One (شبکه‌ی اصلی Rollup)، Arbitrum Nova (شبکه‌ی کارمزد پایین AnyTrust)، Arbitrum Orbit (ابزار ساخت L3) و Stylus (پلتفرم قراردادهای چندزبانگی). با اکوسیستم dAppهای بزرگ (GMX، Camelot، Radiant، Pendle)، آربیتروم به مرکز دیفای L2 تبدیل شده. برای درک بهتر مفاهیم پایه، راهنمای لایه ۲ و راهنمای قرارداد هوشمند را ببینید.

تاریخچه و بنیان‌گذاران

آربیتروم توسط Offchain Labs توسعه داده می‌شود. این شرکت در ۲۰۲۰ توسط سه بنیان‌گذار تأسیس شد:

• Ed Felten: استاد علوم کامپیوتر در دانشگاه پرینستون و قائم‌مقام سابق فناوری در کاخ سفید (در دوره‌ی اوباما). متخصص رمزنگاری و سیستم‌های توزیع‌شده.
• Steven Goldfeder: دکترای رمزنگاری از پرینستون. متخصص امنیت بلاکچین.
• Harry Kalodner: دکترای پرینستون در حوزه‌ی بلاکچین.

در آگوست ۲۰۲۱، شبکه‌ی اصلی Arbitrum One راه‌اندازی شد. در همان زمان، آربیتروم به‌سرعت اکوسیستم بزرگی جذب کرد — توسعه‌دهندگان از کارمزد بالای اتریوم خسته بودند و آربیتروم بهترین گزینه بود. در سپتامبر ۲۰۲۱، TVL آربیتروم به ۲٫۵ میلیارد دلار رسید — رشدی بی‌سابقه.

اگست ۲۰۲۲ — راه‌اندازی Nova: آربیتروم محصول Nova را با فناوری AnyTrust برای کاربردهای پرتراکنش و کارمزد بسیار پایین (مثل بازی و NFT) معرفی کرد.

مارس ۲۰۲۳ — ایردراپ ARB: بزرگ‌ترین ایردراپ تاریخ کریپتو تا آن زمان با ۱٫۲ میلیارد دلار ارزش. حدود ۱۲۷٬۰۰۰ کیف پول فعال ARB دریافت کردند. این رویداد توجه جهانی به آربیتروم جلب کرد.

۲۰۲۳ — راه‌اندازی Orbit: آربیتروم ابزار Orbit را معرفی کرد که به پروژه‌ها اجازه می‌داد L3 اختصاصی خود را بسازند. چندین پروژه بزرگ (مثل Xai برای بازی، Ronak Chain، Sapien) روی Orbit ساخته شدند.

۲۰۲۴ — معرفی Stylus: آربیتروم Stylus را معرفی کرد که اجازه می‌دهد قراردادهای هوشمند با Rust، C و C++ (به‌علاوه‌ی Solidity) نوشته شوند. این یک انقلاب در توسعه‌ی L2 بود. برای درک بهتر نقشه‌ی راه اتریوم، راهنمای Dencun و راهنمای Merge را ببینید.

Optimistic Rollup چگونه کار می‌کند؟

آربیتروم از فناوری Optimistic Rollup استفاده می‌کند. نام «Optimistic» از این جهت است که تراکنش‌ها به‌طور پیش‌فرض معتبر فرض می‌شوند — یعنی شبکه فرض می‌کند همه‌چیز درست است، مگر اینکه کسی ثابت کند که نیست.

نحوه‌ی کار:

۱. پردازش خارج از زنجیره: تراکنش‌ها روی شبکه‌ی آربیتروم (Outside Ethereum) پردازش می‌شوند — نه روی اتریوم اصلی.
۲. فشرده‌سازی و گزارش: تراکنش‌های پردازش‌شده به‌صورت فشرده در دسته‌هایی (batches) به اتریوم اصلی فرستاده می‌شوند.
۳. فرض معتبر بودن: اتریوم این تراکنش‌ها را تأیید نمی‌کند — فقط فرض می‌کند که معتبرند.
۴. دوره‌ی چالش ۷ روزه: برای هر دسته، یک دوره‌ی ۷ روزه آغاز می‌شود. در این مدت، هر کسی می‌تواند با ارائه‌ی Fraud Proof (اثبات تقلب) نشان دهد که تراکنش نادرست است.
۵. نهایی شدن: اگر در ۷ روز کسی چالشی ارائه نکند، دسته نهایی می‌شود و غیرقابل برگشت است.

Fraud Proof چیست؟ یک اثبات رمزنگاری است که نشان می‌دهد یک تراکنش به‌طور اشتباه پردازش شده. اگر کسی Fraud Proof معتبری ارائه کند، تراکنش رد می‌شود و ولیدیتور مخرب جریمه می‌شود. این مکانیزم، امنیت آربیتروم را تضمین می‌کند — تنها در صورتی تراکنش نادرست می‌تواند تأیید شود که هیچ کس در ۷ روز آن را به چالش نکشد (که در عمل با وجود ولیدیتورهای مستقل، غیرممکن است).

مزایای Optimistic Rollup:

• امنیت اتریوم: امنیت از لایه ۱ اتریوم به ارث می‌رسد.
• سازگاری EVM: قراردادهای اتریوم بدون تغییر کار می‌کنند.
• کارمزد پایین: ۱۰ تا ۱۰۰ برابر کمتر از اتریوم.
• سرعت بالا: تراکنش‌ها در ۲۵۰ میلی‌ثانیه قطعی احتمالی (soft finality) می‌شوند.

معایب: دوره‌ی چالش ۷ روزه یعنی اگر بخواهید دارایی را از آربیتروم به اتریوم اصلی منتقل کنید، باید ۷ روز صبر کنید (هر چند پل‌هایThird-party مثل Hop و Across این را سریع‌تر می‌کنند). برای درک بهتر پل‌ها، راهنمای پل‌ها و برای مقایسه با ZK، راهنمای ZK را ببینید.

Arbitrum One و Arbitrum Nova

آربیتروم دو شبکه‌ی متفاوت دارد که برای کاربردهای مختلف طراحی شده‌اند:

Arbitrum One: شبکه‌ی اصلی و پیش‌فرض آربیتروم. با فناوری Optimistic Rollup کار می‌کند و امنیت کامل اتریوم را به ارث می‌برد. داده‌ی تراکنش‌ها روی اتریوم اصلی منتشر می‌شود. کارمزد حدود ۰٫۱ تا ۰٫۵ دلار برای هر تراکنش. این شبکه‌ای است که اکثر پروژه‌های دیفای روی آن فعال‌اند (GMX، Camelot، Radiant، Pendle). TVL آن در اواخر ۲۰۲۴ بیش از ۱۵ میلیارد دلار بود.

Arbitrum Nova: شبکه‌ی کارمزد پایین‌تر که با فناوری AnyTrust کار می‌کند. در AnyTrust، به‌جای انتشار داده‌ی تراکنش روی اتریوم، یک کمیته‌ی دسترسی به داده (Data Availability Committee — DAC) متشکل از اعضای معتبر، داده را نگه می‌دارد. این یعنی کارمزد بسیار پایین‌تر (حتی از Arbitrum One هم پایین‌تر)، اما با یک فرض امنیتی متفاوت — شما به کمیته‌ی DAC اعتماد می‌کنید.

چه زمانی از Nova استفاده کنیم؟ Nova برای اپلیکیشن‌هایی مناسب است که نیاز به تراکنش‌های بسیار زیاد و کارمزد بسیار پایین دارند — مثل بازی‌های بلاکچینی، NFTهای پرتعداد، و اپلیکیشن‌های اجتماعی. اکثر پروژه‌های دیفای روی Arbitrum One هستند چون امنیت کامل اتریوم لازم است.

برای کاربران عادی، Arbitrum One انتخاب پیش‌فرض است. اگر یک بازی روی Nova بود، می‌توانید شبکه‌ی Nova را به متامسک اضافه کنید.

Arbitrum Orbit: ساخت L3 اختصاصی

Arbitrum Orbit یک برنامه‌ی توسعه‌ای است که به پروژه‌ها اجازه می‌دهد زنجیره‌ی لایه ۳ (L3) اختصاصی خود را بر پایه‌ی تکنولوژی آربیتروم بسازند. این زنجیره‌ها به‌نام Orbit Chains شناخته می‌شوند.

تفاوت L2 و L3: L2 (مثل Arbitrum One) روی اتریوم (L1) قرار دارد. L3 روی L2 قرار دارد. این یعنی L3 می‌تواند از امنیت L2 بهره‌مند شود و کارمزد بسیار پایین‌تری داشته باشد. اما L3 به اتریوم مستقیم متصل نیست — بلکه از طریق L2.

ویژگی‌های Orbit Chains:

• اجازه‌محور (Permissioned) یا عمومی: توسعه‌دهنده می‌تواند تصمیم بگیرد که زنجیره عمومی باشد یا با مجوز.
• توکن کارمزد سفارشی: هر زنجیره می‌تواند توکن کارمزد خود را داشته باشد (نه لزوماً ETH).
• قوانین داده‌ی موجودی: انتخاب بین AnyTrust (ارزان‌تر) یا Rollup (امن‌تر).
• سازگاری با Stylus: پشتیبانی از قراردادهای Solidity، Rust، C و C++.
• اتصال به Arbitrum One: زنجیره‌های Orbit می‌توانند به Arbitrum One متصل شوند و نقدینگی به اشتراک بگذارند.

نمونه‌های Orbit Chain: Xai (زنجیره‌ی بازی)، Sapien (زنجیره‌ی AI)، Treasure Chain (زنجیره‌ی بازی)، و چندین زنجیره‌ی سازمانی. این رشد نشان می‌دهد که Orbit به یک رقیب جدی برای OP Stack (از Optimism) تبدیل شده است.

برای درک بهتر حاکمیت در این سیستم‌ها، راهنمای حاکمیت و راهنمای DAO را ببینید.

Stylus: قراردادهای چندزبانگی

Stylus یکی از نوآورانه‌ترین ویژگی‌های آربیتروم است که در ۲۰۲۴ معرفی شد. این پلتفرم به توسعه‌دهندگان اجازه می‌دهد به‌علاوه‌ی Solidity، با زبان‌های Rust، C و C++ هم قرارداد هوشمند بنویسند.

نحوه‌ی کار: Stylus از WASM (WebAssembly) استفاده می‌کند. کد Rust، C یا C++ به WASM کامپایل می‌شود و سپس در کنار EVM روی آربیتروم اجرا می‌شود. این یعنی هر دو نوع قرارداد (Solidity و WASM) می‌توانند با هم تعامل داشته باشند — کاملاً سازگار.

مزایای Stylus:

• سرعت اجرا: تا ۱۰ برابر سریع‌تر از EVM (به‌دلیل بهینه‌سازی‌های WASM).
• هزینه‌ی گس کمتر: تا ۱۰ برابر کمتر — یعنی قراردادهای پیچیده اقتصادی می‌شوند.
• دسترسی به اکوسیستم بزرگ‌تر: Rust و C++ اکوسیستم بسیار بزرگ‌تری از Solidity دارند. کتابخانه‌های موجود (مثل رمزنگاری، AI، بازی) می‌توانند مستقیم استفاده شوند.
• امنیت بیشتر: زبان‌های Rust و C++ ابزارهای تحلیل استاتیک قوی‌تری دارند.
• قابلیت‌های جدید: برنامه‌هایی که در Solidity غیرممکن بودند (مثل رمزنگاری پیشرفته، AI، بازی‌های پیچیده)، اکنون قابل اجرا هستند.

نمونه‌های کاربردی Stylus: بازی‌های بلاکچینی با منطق پیچیده (که در Solidity گران بود)، پروتکل‌های رمزنگاری پیشرفته (مثل zkSNARKs با کارمزد پایین)، و اوراکل‌های سریع‌تر. Stylus یکی از مهم‌ترین مزیت‌های رقابتی آربیتروم نسبت به Optimism و سایر L2هاست. برای درک بهتر قراردادهای هوشمند، راهنمای قرارداد هوشمند را ببینید.

نکته‌ی فنی: چرا Stylus مهم است؟

Solidity زبان خوبی است، اما محدودیت‌هایی دارد — کند، گران، و امکانات محدود. با Stylus، توسعه‌دهندگانی که با Rust (زبان محبوب سیستم‌های بلاکچینی) یا C++ کار می‌کردند، می‌توانند مستقیم قرارداد هوشمند بنویسند. این یعنی آربیتروم می‌تواند توسعه‌دهندگان جدیدی جذب کند که قبلاً به‌دلیل محدودیت‌های Solidity به سولانا یا سایر بلاکچین‌های غیر EVM رفته بودند.

توکن ARB و ایردراپ ۲۰۲۳

ARB توکن حاکمیت اکوسیستم آربیتروم است. برخلاف ETH (که برای کارمزد استفاده می‌شود)، ARB فقط برای حاکمیت استفاده می‌شود — یعنی دارندگان ARB روی تصمیمات آربیتروم رأی می‌دهند.

ویژگی‌های کلیدی ARB:

• موجودی کل: ۱۰ میلیارد ARB.
• توزیع اولیه: حدود ۵۶٪ به جامعه (Community)، ۲۸٪ به سرمایه‌گذاران و ۱۶٪ به تیم.
• حاکمیت: دارندگان ARB می‌توانند در Arbitrum DAO روی پروپوزال‌ها رأی دهند.
• قفل زمانی (Vesting): توکن‌های تیم و سرمایه‌گذاران در طول ۴ سال آزاد می‌شوند.
• کاربرد کارمزد: ARB برای کارمزد استفاده نمی‌شود — کارمزد با ETH پرداخت می‌شود.

ایردراپ مارس ۲۰۲۳ — بزرگ‌ترین تاریخ: در ۱۶ مارس ۲۰۲۳، آربیتروم توکن ARB را از طریق ایردراپ توزیع کرد. این ایردراپ با ۱٫۲ میلیارد دلار ارزش (در زمان توزیع)، بزرگ‌ترین ایردراپ تاریخ کریپتو تا آن زمان بود. حدود ۱۲۷٬۰۰۰ کیف پول که قبل از یک تاریخ مشخص (سnapshot) در آربیتروم فعال بودند، بین ۶۲۵ تا ۱۰٬۲۵۰ ARB دریافت کردند.

معیارهای ایردراپ: آربیتروم معیارهای مختلفی برای تعیین مقدار ARB هر کیف پول استفاده کرد: تعداد تراکنش‌ها، تعداد قراردادهای تعامل‌شده، حجم دلاری، مدت زمان فعال‌بودن. کیف پولهایی که با پروژه‌های متنوع‌تر تعامل داشتند، پاداش بیشتری گرفتند.

تأثیر ایردراپ: این ایردراپ توجه جهانی به آربیتروم جلب کرد و باعث رشد چشمگیر TVL شد. همچنین، الگویی برای سایر L2ها شد (مثل ایردراپ Optimism و بعدها ZKsync). برای راهنمای کامل ایردراپ‌ها، راهنمای ایردراپ‌ها را ببینید.

Arbitrum DAO

Arbitrum DAO سازمان حاکمیت غیرمتمرکز اکوسیستم آربیتروم است. این DAO توسط دارندگان ARB اداره می‌شود و تصمیمات مهم درباره‌ی آینده‌ی آربیتروم را می‌گیرد.

صلاحیت‌های DAO:

• تصمیمات فنی: آپگریدهای شبکه، تغییر پارامترها (مثل کارمزد).
• تصمیمات مالی: استفاده از خزانه‌ی DAO (که شامل میلیاردها دلار ARB است).
• حمایت از پروژه‌ها: برنامه‌های انگیزه‌دهی (مثل incentiveهای کوتاه‌مدت) برای پروژه‌های دیفای.
• تأیید Orbit Chains: تأیید زنجیره‌های جدید L3 که می‌خواهند به آربیتروم متصل شوند.
• انتخاب Council: انتخاب اعضای Security Council (شورای امنیت).

ساختار DAO: Arbitrum DAO از چند بخش تشکیل شده: دارندگان ARB (که رأی می‌دهند)، Security Council (که می‌تواند در موارد اضطراری سریع تصمیم بگیرد)، و کامیت‌های تخصصی (مثل کمیته‌ی مالی، کمیته‌ی فنی). این ساختار تلاش می‌کند بین غیرمتمرکزسازی و کارایی تعادل برقرار کند.

خزانه‌ی DAO: یکی از بزرگ‌ترین خزانه‌های کریپتو را دارد — میلیاردها دلار ARB و توکن‌های دیگر. این خزانه برای حمایت از اکوسیستم، برنامه‌های انگیزه‌دهی و توسعه استفاده می‌شود. تصمیمات درباره‌ی نحوه‌ی استفاده از این خزانه، از مهم‌ترین پروپوزال‌های DAO است. برای راهنمای کامل، راهنمای DAO و راهنمای حاکمیت را ببینید.

dAppها و پروتکل‌های اصلی آربیتروم

آربیتروم بزرگ‌ترین اکوسیستم dApp در بین L2های اتریوم دارد. بیش از ۶۰۰ پروتکل روی آن فعال‌اند و TVL آن در اواخر ۲۰۲۴ بیش از ۱۵ میلیارد دلار بود. در ادامه، مهم‌ترین dAppها را معرفی می‌کنیم:

GMX
Perps DEX
پروتکل روی شبکه‌ی آربیتروم
بزرگ‌ترین صرافی مشتقات (perpetual contracts) روی آربیتروم. امکان ترید با اهرم بالا و کارمزد پایین. توکن بومی GMX. یکی از پرفایده‌ترین پروتکل‌های دیفای.
Camelot
DEX
پروتکل روی شبکه‌ی آربیتروم
صرافی غیرمتمرکز بومی آربیتروم با تمرکز بر نقدینگی عمیق. توکن بومی GRAIL. امکانات استخر نقدینگی، استیکینگ و yield.
Radiant
Lending
پروتکل روی شبکه‌ی آربیتروم
پروتکل وام‌دهی چندزنجیره‌ای. امکان وام‌دهی و استقراض دارایی‌ها از چندین شبکه. توکن بومی RDNT.
Pendle
Yield Trading
پروتکل روی شبکه‌ی آربیتروم
پروتکل تجارت yield token. امکان جدا کردن yield از اصل دارایی. توکن بومی PENDLE. یکی از نوآورانه‌ترین پروتکل‌های دیفای.
Zyber Swap
DEX
پروتکل روی شبکه‌ی آربیتروم
صرافی غیرمتمرکز با کارمزد پایین روی آربیتروم. امکان swap، استخر نقدینگی و کش‌میکر. توکن بومی ZYB.
SushiSwap
DEX
پروتکل روی شبکه‌ی آربیتروم
صرافی غیرمتمرکز چندزنجیره‌ای که روی آربیتروم هم فعال است. نقدینگی قابل توجه و امکانات AMM.
Uniswap V3
DEX
پروتکل روی شبکه‌ی آربیتروم
نسخه‌ی V3 یونی‌سواپ روی آربیتروم. امکان ارائه‌ی نقدینگی متمرکز (Concentrated Liquidity) با کارمزد پایین L2.
Aave
Lending
پروتکل روی شبکه‌ی آربیتروم
بزرگ‌ترین پروتکل وام‌دهی دیفای که روی آربیتروم هم فعال است. نقدینگی بالا و نرخ رقابتی.
Curve
Stablecoin DEX
پروتکل روی شبکه‌ی آربیتروم
صرافی بهینه‌شده برای استیبل‌کوین‌ها. روی آربیتروم، نقدینگی عالی برای USDC، USDT، DAI.

برای استفاده از این dAppها، کیف پول متامسک با شبکه‌ی Arbitrum One کافی است. اکثر آن‌ها با EVM سازگار هستند و کاربری که با دیفای اتریوم آشناست، می‌تواند به‌راحتی در آربیتروم فعالیت کند. برای راهنمای کامل، راهنمای دیفای و راهنمای AMM را ببینید.

دیفای و آمار آربیتروم

آربیتروم رهبر بلامنازع دیفای L2 است. آمارهای شاخص:

• TVL: بیش از ۱۵ میلیارد دلار در اواخر ۲۰۲۴ — بیش از هر L2 دیگری.
• کاربران فعال: بیش از ۴ میلیون آدرس فعال ماهانه.
• تراکنش‌های روزانه: بین ۱ تا ۳ میلیون تراکنش در روز.
• حجم تراکنش تجمعی: صدها میلیارد دلار از زمان راه‌اندازی.
• کارمزد پرداختی به اتریوم: میلیون‌ها دلار در ماه (که به ولیدیتورهای اتریوم می‌رسد).

پروتکل‌های برتر از نظر TVL: GMX (بیش از ۵۰۰ میلیون دلار)، Radiant (حدود ۳۰۰ میلیون دلار)، Camelot، Pendle، Uniswap V3 و Aave. این پروتکل‌ها مجموعاً میلیاردها دلار دارایی را مدیریت می‌کنند.

مزیت آربیتروم برای دیفای: کارمزد پایین (حدود ۰٫۱ تا ۰٫۵ دلار)، سازگاری کامل با EVM، و نقدینگی عمیق. این یعنی کاربران می‌توانند با مبالغ کوچک هم در دیفای فعالیت کنند — چیزی که در اتریوم اصلی غیرممکن است. برای راهنمای وام‌دهی دیفای، راهنمای وام‌دهی دیفای و برای سرمایه‌گذاری، راهنمای سرمایه‌گذاری رمزارز را ببینید.

بحث استیکینگ ARB

یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعات در اکوسیستم آربیتروم، استیکینگ ARB است. در حال حاضر، ARB فقط برای حاکمیت استفاده می‌شود و کسانی که آن را نگه می‌دارند، پاداشی دریافت نمی‌کنند (مگر از طریق پروتکل‌های شخص ثالث).

چرا استیکینگ ARB مطرح است؟ در بسیاری از L2های دیگر (مثل Polygon با POL)، توکن بومی قابلیت استیکینگ دارد و دارندگان پاداش دریافت می‌کنند. اما ARB این قابلیت را ندارد. این باعث شده که برخی از دارندگان ARB ناراضی باشند — چرا که توکن آن‌ها پاداشی تولید نمی‌کند.

راه‌حل‌های پیشنهادی:

• stARBitrum: یک پروپوزال برای استیکینگ ARB که توسط تیم Tally (یک پلتفرم حاکمیت) پیشنهاد شده. در این مدل، دارندگان ARB می‌توانند آن را استیک کنند و در عوض، پاداش و حق رأی بیشتری بگیرند.
• Camelot Protocol: یک راه‌حل غیررسمی که در آن دارندگان ARB می‌توانند آن را در Camelot استیک کنند و پاداش دریافت کنند.
• تیم Offchain Labs: در حال حاضر مخالف استیکینگ رسمی ARB است، چون نگران است که این کار با ماهیت حاکمیت ARB تداخل داشته باشد.

بحث هنوز ادامه دارد و تا اواخر ۲۰۲۴، تصمیم نهایی گرفته نشده. اگر استیکینگ ARB تصویب شود، می‌تواند ارزش توکن را افزایش دهد. برای راهنمای استیکینگ، راهنمای استیکینگ را ببینید.

آربیتروم vs Optimism vs اتریوم

آربیتروم با Optimism (دومین L2 بزرگ) و اتریوم اصلی رقابت می‌کند. هر کدام نقاط قوت و ضعف خود را دارند:

ویژگیArbitrumOptimismEthereum
نوع راه‌حلOptimistic RollupOptimistic Rollup (OP Stack)لایه ۱ پایه
زمان بلوکحدود ۲۵۰ میلی‌ثانیهحدود ۲ ثانیهحدود ۱۲ ثانیه
کارمزد تراکنشحدود ۰٫۱ تا ۰٫۵ دلارحدود ۰٫۱ تا ۰٫۵ دلارگاهی ۱ تا ۵۰ دلار
دوره‌ی چالش۷ روز۷ روزندارد
نوع Fraud Proofفعال (متن‌باز)در حال توسعه (Cannon)ندارد
ابزار ساخت L3Arbitrum OrbitOP Stack—
TVL (اواخر ۲۰۲۴)بیش از ۱۵ میلیارد دلارحدود ۸ میلیارد دلاربیش از ۵۰ میلیارد دلار
زبان‌های قراردادSolidity + Rust/C/C++ (Stylus)SoliditySolidity

OP Stack vs Arbitrum Orbit: Optimism با OP Stack (که متن‌باز و رایگان است) زنجیره‌های L2 متعددی ساخته شده (مثل Base از Coinbase، Worldcoin). در مقابل، Arbitrum Orbit زنجیره‌های L3 می‌سازد (روی آربیتروم). این دو رویکرد متفاوت هستند — OP Stack اکوسیستم L2های متنوع می‌سازد، در حالی که Orbit زنجیره‌های L3 بر پایه‌ی آربیتروم می‌سازد.

Fraud Proof vs ZK: آربیتروم (و Optimism) از Fraud Proof استفاده می‌کنند که دوره‌ی چالش ۷ روزه دارد. در مقابل، ZK-Rollupها (مثل zkSync، Polygon zkEVM، Starknet) از اثبات رمزنگاری استفاده می‌کنند که نهایی شدن سریع‌تر دارد. هر کدام مزایا و معایب خود را دارند. برای درک بهتر، راهنمای ZK را ببینید.

جمع‌بندی: آربیتروم برای دیفای و کاربردهایی که نیاز به نقدینگی عمیق دارند بهترین L2 است. Optimism با OP Stack برای اکوسیستم‌های متنوع‌تر مناسب است. اتریوم اصلی برای مبالغ بسیار بزرگ و امنیت حیاتی. انتخاب بستگی به نیاز شما دارد.

نکات کاربردی برای کاربران ایرانی

آربیتروم برای کاربران ایرانی یکی از بهترین انتخاب‌های L2 است. کارمزد پایین، سازگاری با متامسک و اکوسیستم بزرگ، آن را ایده‌آل می‌کند:

۱. راه‌اندازی کیف پول: متامسک به‌راحتی با آربیتروم کار می‌کند. ساده‌ترین راه: به سایت chainlist.org بروید، Arbitrum One را جستجو کنید و با یک کلیک به متامسک اضافه کنید — راهنمای کیف پول.

۲. خرید ETH برای کارمزد: کارمزد آربیتروم با ETH پرداخت می‌شود (نه ARB). بنابراین، به ETH روی شبکه‌ی Arbitrum نیاز دارید. می‌توانید ETH را از صرافی بخرید و به شبکه‌ی Arbitrum بفرستید (اگر صرافی پشتیبانی کند) یا از اتریوم اصلی به آربیتروم پل کنید.

۳. دیفای با کارمزد پایین: با کارمزد ۰٫۱ تا ۰٫۵ دلار، می‌توانید در GMX پرپ ترید کنید، در Camelot ترید کنید، در Radiant وام بگیرید، یا در Pendle به استراتژی‌های yield بپردازید — راهنمای دیفای.

۴. انتقال دارایی از اتریوم: برای انتقال ETH یا توکن‌های ERC-20 از اتریوم به آربیتروم، از پل رسمی bridge.arbitrum.io استفاده کنید. برای انتقال سریع‌تر، از پل‌های شخص ثالث مثل Hop، Across یا Bungee استفاده کنید — راهنمای پل‌ها.

۵. ایردراپ‌ها: آربیتروم اکوسیستم بزرگی از پروژه‌های جدید دارد که ممکن است ایردراپ کنند. فعالیت منظم در پروژه‌های آربیتروم می‌تواند پاداش‌های آینده به همراه داشته باشد — راهنمای ایردراپ‌ها.

۶. حاکمیت با ARB: اگر ARB دارید، می‌توانید در Arbitrum DAO روی پروپوزال‌ها رأی دهید. این کار می‌تواند به آینده‌ی آربیتروم کمک کند و پاداش‌های غیرمستقیم به همراه داشته باشد — راهنمای DAO.

۷. کارمزد گس: کارمزد آربیتروم بسیار پایین‌تر از اتریوم است، اما در زمان‌های اوج (مثل ایردراپ‌های بزرگ) ممکن است افزایش یابد. تراکنش‌های غیرضروری را به ساعات آرام موکول کنید — راهنمای کارمزد گس.

۸. مالیات و قوانین: سود از معاملات در آربیتروم مشمول مالیات است. فعالیت در دیفای یا پرپ ترید ممکن است از نظر قوانین ایران چالش‌برانگیز باشد — راهنمای مالیات و راهنمای قوانین رمزارز در ایران.

۹. امنیت: هرگز seed phrase را به کسی ندهید. قبل از اتصال به هر dApp، آدرس قرارداد را در آربیتروم اکسپلورر (arbiscan.io) بررسی کنید. برای جلوگیری از کلاهبرداری، راهنمای جلوگیری از کلاهبرداری.

هشدار: دوره‌ی ۷ روزه‌ی خروج از آربیتروم

اگر می‌خواهید دارایی را از آربیتروم به اتریوم اصلی منتقل کنید، با پل رسمی ۷ روز زمان لازم است (به‌دلیل دوره‌ی چالش Optimistic Rollup). در این مدت، دارایی شما قفل است. اگر فوری نیاز دارید، از پل‌های شخص ثالث مثل Hop یا Across استفاده کنید که سریع‌تر هستند (اما کمی کارمزد بالاتر). هرگز از پل‌های ناشناس استفاده نکنید — تنها از پل‌های معتبر با حسابرسی استفاده کنید.

سوالات متداول

آربیتروم (Arbitrum) چیست و چگونه کار می‌کند؟▾

آربیتروم (Arbitrum) یک راه‌حل لایه ۲ (L2) برای اتریوم است که با استفاده از فناوری Optimistic Rollup کار می‌کند. این فناوری تراکنش‌ها را خارج از اتریوم پردازش می‌کند و سپس به‌صورت فشرده به اتریوم اصلی گزارش می‌دهد. در Optimistic Rollup، تراکنش‌ها به‌طور پیش‌فرض معتبر فرض می‌شوند (نه اینکه تأیید شوند) و یک دوره‌ی چالش ۷ روزه وجود دارد. اگر کسی فکر می‌کند تراکنش نادرست است، می‌تواند با ارائه‌ی Fraud Proof (اثبات تقلب) آن را به چالش بکشد. این کار باعث می‌شود آربیتروم بتواند تراکنش‌ها را با کارمزد حدود ۱۰ تا ۱۰۰ برابر کمتر از اتریوم پردازش کند، در حالی که امنیت کامل اتریوم را به ارث می‌برد. آربیتروم توسط Offchain Labs (تأسیس توسط Ed Felten و Steven Goldfeder در ۲۰۲۰) توسعه داده می‌شود.

تفاوت Arbitrum One و Arbitrum Nova چیست؟▾

Arbitrum One و Arbitrum Nova دو شبکه‌ی متفاوت از آربیتروم هستند. Arbitrum One شبکه‌ی اصلی و پیش‌فرض است که با فناوری Optimistic Rollup کار می‌کند و امنیت کامل اتریوم را به ارث می‌برد. این شبکه برای دیفای و مبالغ بزرگ مناسب است. Arbitrum Nova از فناوری AnyTrust استفاده می‌کند که در آن یک کمیتۀ دسترسی به داده (Data Availability Committee) به‌جای انتشار داده روی اتریوم، داده را نگه می‌دارد. این یعنی کارمزد بسیار پایین‌تر (حتی از Arbitrum One هم پایین‌تر)، اما با یک فرض امنیتی متفاوت — شما به کمیته‌ی DAC اعتماد می‌کنید. Nova برای بازی‌ها، NFTها و اپلیکیشن‌های پرتراکنش که نیاز به کارمزد بسیار پایین دارند مناسب است. اکثر پروژه‌های دیفای روی Arbitrum One هستند.

Stylus در آربیتروم چیست و چه مزایایی دارد؟▾

Stylus یک پلتفرم چندزبانگی برای قراردادهای هوشمند در آربیتروم است که در ۲۰۲۴ معرفی شد. با Stylus، توسعه‌دهندگان می‌توانند به‌علاوه‌ی Solidity، با زبان‌های Rust، C و C++ هم قرارداد هوشمند بنویسند. این کار با کامپایل کردن این زبان‌ها به WASM (WebAssembly) انجام می‌شود و سپس در کنار EVM اجرا می‌شود. مزایای Stylus: ۱) سرعت اجرا تا ۱۰ برابر سریع‌تر از EVM (به‌دلیل بهینه‌سازی‌های WASM)، ۲) هزینه‌ی گس تا ۱۰ برابر کمتر، ۳) دسترسی به اکوسیستم کد Rust و C++ (که بسیار بزرگ‌تر از Solidity است). این یعنی برنامه‌های پیچیده‌ای که در Solidity غیرممکن یا گران بودند (مثل رمزنگاری پیشرفته، بازی‌های بلاکچینی، AI)، اکنون روی آربیتروم قابل اجرا هستند.

آیا آربیتروم برای کاربران ایرانی مناسب است؟▾

بله، آربیتروم برای کاربران ایرانی یکی از بهترین انتخاب‌های L2 اتریوم است. کارمزد حدود ۱۰ برابر کمتر از اتریوم (معمولاً ۰٫۱ تا ۰٫۵ دلار)، سازگاری کامل با متامسک و EVM، و TVL بالای چند میلیارد دلار آن را جذاب می‌کند. برای شروع، شبکه‌ی Arbitrum One را به متامسک اضافه کنید (RPC از chainlist.org)، ETH را از صرافی بخرید و به شبکه‌ی Arbitrum بفرستید. سپس می‌توانید در GMX پرپ ترید کنید، در Camelot ترید کنید، در Radiant وام بگیرید، یا در Pendle به استراتژی‌های yield بپردازید. با VPN قابل استفاده است. مراقب پروژه‌های ناشناس و قوانین مالیاتی ایران باشید.

توکن ARB و ایردراپ ۲۰۲۳ چه بود؟▾

ARB توکن حاکمیت آربیتروم است که در مارس ۲۰۲۳ از طریق ایردراپ توزیع شد. این ایردراپ با ۱٫۲ میلیارد دلار ارزش (در زمان توزیع)، بزرگ‌ترین ایردراپ تاریخ کریپتو تا آن زمان بود. حدود ۱۲۷٬۰۰۰ کیف پول که قبل از یک تاریخ مشخص در آربیتروم فعال بودند، دریافت کردند. ARB فقط برای حاکمیت استفاده می‌شود (نه برای کارمزد — کارمزد با ETH پرداخت می‌شود). دارندگان ARB می‌توانند در Arbitrum DAO روی پروپوزال‌ها رأی دهند. موجودی کل ARB ۱۰ میلیارد است که حدود ۵۶٪ به جامعه اختصاص یافت. در حال حاضر بحث استیکینگ ARB (مثل stARBitrum و Camelot) مطرح است، اما هنوز تصویب نهایی نشده.

جمع‌بندی

آربیتروم (Arbitrum) بزرگ‌ترین لایه ۲ اتریوم از نظر TVL است که با فناوری Optimistic Rollup کار می‌کند. توسط Offchain Labs (تأسیس Ed Felten و Steven Goldfeder در ۲۰۲۰) توسعه داده می‌شود و با کارمزد ۱۰ تا ۱۰۰ برابر کمتر از اتریوم، رقیب جدی برای سایر L2هاست.

اکوسیستم آربیتروم شامل چندین محصول است: Arbitrum One (شبکه‌ی اصلی Rollup)، Arbitrum Nova (شبکه‌ی کارمزد پایین AnyTrust)، Arbitrum Orbit (ابزار ساخت L3) و Stylus (پلتفرم قراردادهای چندزبانگی با Rust، C و C++). با توکن ARB، بزرگ‌ترین ایردراپ تاریخ کریپتو (مارس ۲۰۲۳، ۱٫۲ میلیارد دلار)، و اکوسیستم dAppهای بزرگ (GMX، Camelot، Radiant، Pendle)، آربیتروم به مرکز دیفای L2 تبدیل شده.

برای کاربران ایرانی، آربیتروم یکی از بهترین انتخاب‌های L2 است: کارمزد پایین، سازگاری با متامسک، اکوسیستم بزرگ. اما مراقب دوره‌ی ۷ روزه‌ی خروج، امنیت و مالیات باشید. برای ادامه‌ی مسیر، راهنمای دیفای، راهنمای لایه ۲، راهنمای ایردراپ‌ها، راهنمای ZK و دایره‌المعارف را ببینید.