مقدمه: MEV چیست؟
MEV (Maximal Extractable Value) حداکثر ارزشی است که میتوان از بازترتیب، درج یا حذف تراکنشها در یک بلاک استخراج کرد. بهعبارت سادهتر، MEV سودی است که کسانی که بلاک میسازند (یا با آنها همکاری میکنند) میتوانند از تراکنشهای کاربران ببرند.
این مفهوم اولیه «Miner Extractable Value» نامیده میشد، چون در دوران PoW اتریوم، ماینرها این کار را میکردند. اما با انتقال اتریوم به PoS در ۲۰۲۲، نام به «Maximal Extractable Value» تغییر یافت (چون حالا ولیدیتورها و بیلدرها این کار را میکنند).
مثال ساده: فرض کنید شما در Uniswap میخواهید ۱۰۰ ETH را با USDC بخرید. این خرید، قیمت ETH را در Uniswap بالا میبرد. یک «Searcher» (جستجوگر) این تراکنش شما را در Mempool میبیند، قبل از شما خرید میکند (قیمت را کمی بالا میبرد)، سپس تراکنش شما اجرا میشود (با قیمت بالاتر)، سپس Searcher میفروشد. شما ضرر میکنید، Searcher سود میکند. این یک نوع MEV است.
ارزش MEV در اتریوم روزانه چند میلیون دلار است. برخی تخمین میزنند که از سال ۲۰۲۰، بیش از ۱ میلیارد دلار MEV استخراج شده است. این عدد نشاندهندهی اهمیت این مفهوم است.
MEV یک شمشیر دو لبه است. از یک طرف، برخی انواع MEV (مثل آربیتراژ DEX) به بازار کمک میکنند و قیمتها را متعادل میکنند. از طرف دیگر، برخی انواع (مثل Front-running و Sandwich) به کاربران آسیب میزنند. در این راهنما، با همهی جنبههای MEV آشنا میشوید.
بازیگران MEV
اکوسیستم MEV شامل چند بازیگر اصلی است:
۱. Searchers (جستجوگران): توسعهدهندگانی که فرصتهای MEV را پیدا میکنند. آنها Mempool (استخر تراکنشهای معوق) را رصد میکنند و تراکنشهای بهینه میسازند. Searchers تراکنشهای خود را با «Bribe» (رشوه) به بیلدرها میفرستند تا در بلاک قرار گیرد.
۲. Builders (بیلدرها): نهادهایی که بلاکها را میسازند. آنها تراکنشهای Searchers و کاربران عادی را جمع میکنند و بلاک بهینه میسازند. Builders معمولاً با چندین Searcher همکاری میکنند.
۳. Proposers (پیشنهاددهندگان): ولیدیتورهایی که بلاک را به شبکه پیشنهاد میدهند. در سیستم PBS (Proposer-Builder Separation)، Proposers فقط از بین بلاکهای پیشنهادی Builders بهترین را انتخاب میکنند.
۴. Relays (رلهها): واسطههایی بین Builders و Proposers. آنها بلاکهای Builders را دریافت میکنند، به Proposers میدهند و سپس بلاک برنده را به شبکه ارسال میکنند.
۵. کاربران: کاربران عادی که تراکنشها را ایجاد میکنند. آنها ممکن است قربانی MEV شوند (مثلاً در Sandwich Attack).
۶. پروتکلهای محافظت: سرویسهایی مثل Flashbots Protect یا MEV-Blocker که تراکنشهای کاربران را مستقیم به Builders میفرستند (بدون عبور از Mempool عمومی) تا از MEV محافظت کنند.
انواع MEV
MEV انواع مختلفی دارد. در ادامه، مهمترین انواع را معرفی میکنیم:
سود بردن از تفاوت قیمت بین دو DEX. مثلاً ETH در Uniswap ۳۰۰۰ دلار و در SushiSwap ۳۰۵۰ دلار است. Searcher در Uniswap میخرد و در SushiSwap میفروشد. این نوع MEV به بازار کمک میکند (قیمتها را متعادل میکند).
سود بردن از تفاوت قیمت بین صرافی متمرکز (مثل بایننس) و DEX. مثلاً ETH در بایننس ۳۰۰۰ دلار و در Uniswap ۳۰۲۰ دلار است.
Searcher تراکنش شما را در Mempool میبیند و تراکنش خود را با کارمزد بالاتر قبل از شما وارد میکند. شما قیمت بدتری میگیرید.
ترکیب Front-running و Back-running: Searcher قبل از شما خرید میکند، سپس شما با قیمت بالاتر خرید میکنید، سپس Searcher میفروشد. شما دو بار ضرر میکنید.
Searcher تراکنش شما را میبیند و تراکنش خود را بعد از شما وارد میکند. مثلاً بعد از واریج بزرگ شما که قیمت را تغییر میدهد، Searcher از این تغییر سود میبرد.
در پروتکلهای وامدهی، اگر وثیقهی کاربر زیر حد نیاز برسد، حسابش Liquidate میشود. Searchers این کار را برای پاداش انجام میدهند.
وقتی یک NFT با قیمت پایین فهرست میشود، Searcher قبل از دیگران آن را با کارمزد بالا خریداری میکند.
سود بردن از تفاوت قیمت بین سه توکن. مثلاً ETH → USDC → DAI → ETH با مجموع سود.
Front-running
Front-running زمانی رخ میدهد که یک Searcher تراکنش شما را در Mempool میبیند و تراکنش خود را با کارمزد بالاتر قبل از شما وارد بلاک میکند. این کار باعث میشود شما قیمت بدتری بگیرید.
مثال: فرض کنید شما یک NFT را با قیمت ۱ ETH در OpenSea میخرید. تراکنش شما در Mempool ظاهر میشود. یک Searcher این تراکنش را میبیند، تراکنش خود را با کارمزد بالاتر میفرستد تا قبل از شما NFT را بخرد. سپس NFT را با قیمت بالاتر (مثلاً ۱٫۵ ETH) فهرست میکند. شما NFT را نمیگیرید یا باید قیمت بالاتر بپردازید.
در بازار سنتی: Front-running در بازار سهام غیرقانونی است. کارمزدگذاران (Broker) که از اطلاعات مشتریان برای معاملات شخصی استفاده میکنند، مجرم شناخته میشوند. اما در بلاکچین، این کار خاکستری است — نه غیرقانونی، اما اخلاقی نیست.
انواع Front-running:
• Displacement: Searcher تراکنش شما را با تراکنش خود جایگزین میکند (مثل خرید NFT قبل از شما).
• Insertion: Searcher تراکنش خود را قبل از شما وارد میکند (مثل خرید توکن قبل از خرید بزرگ شما).
• Suppression: Searcher تراکنش شما را متوقف میکند (مثل جلوگیری از Liquidation شما).
Sandwich Attack
Sandwich Attack یکی از رایجترین و زیانآورترین انواع MEV است. در این حمله، Searcher تراکنش شما را «ساندویچ» میکند: اول قبل از شما خرید میکند، سپس تراکنش شما اجرا میشود، سپس بعد از شما میفروشد.
مرحلهی ۱ — Buy (Front-run): فرض کنید شما در Uniswap میخواهید ۱۰۰ ETH را با USDC بخرید. این خرید، قیمت ETH را در Uniswap بالا میبرد. Searcher تراکنش شما را در Mempool میبیند و قبل از شما، مثلاً ۵۰ ETH را با USDC میخرد. این کار قیمت ETH را کمی بالا میبرد.
مرحلهی ۲ — Trade (تراکنش شما): حالا تراکنش شما اجرا میشود. اما چون Searcher قبل از شما خرید کرده، قیمت ETH بالاتر است. شما ۱۰۰ ETH را با قیمت بالاتر میخرید. مثلاً بهجای ۳۰۰۰ دلار، ۳۰۵۰ دلار میپردازید. شما ۵۰ دلار × ۱۰۰ = ۵٬۰۰۰ دلار ضرر کردهاید.
مرحلهی ۳ — Sell (Back-run): بعد از شما، Searcher ۵۰ ETH خود را میفروشد. چون شما قیمت را با خرید بزرگ بالا بردهاید، Searcher با سود میفروشد. مثلاً ۵۰ × ۳۰۵۰ = ۱۵۲٬۵۰۰ دلار (در حالی که با ۵۰ × ۳۰۰۰ = ۱۵۰٬۰۰۰ دلار خریده بود). سود Searcher: ۲٬۵۰۰ دلار.
نتایج: شما ۵٬۰۰۰ دلار ضرر کردید، Searcher ۲٬۵۰۰ دلار سود کرد (بقیه به کارمزد و Slippage رفت). این حمله در هر معاملهی بزرگ در DEX ممکن است رخ دهد.
چگونه جلوگیری کنیم؟
• تنظیم Slippage پایین: اگر Slippage را ۰٫۵٪ تنظیم کنید، در صورت تغییر قیمت بیش از ۰٫۵٪، تراکنش لغو میشود. Searcher سود نمیکند.
• تجزیهی تراکنش: بهجای یک خرید بزرگ ۱۰۰ ETH، چند خرید کوچکتر ۲۰ ETH انجام دهید.
• استفاده از DEXهای محافظتشده: CowSwap، 1inch با MEV Blocker، یا Uniswap با Flashbots Protect.
• استفاده از Mempool خصوصی: تراکنش خود را به جای Mempool عمومی، به Flashbots Protect یا MEV-Blocker بفرستید.
هشدار: تراکنشهای بزرگ در DEX
اگر قصد دارید تراکنش بزرگی (مثلاً بیش از ۱۰ ETH) در DEX انجام دهید، احتمال Sandwich Attack بسیار بالاست. حتماً از ابزارهای محافظت MEV استفاده کنید. در غیر این صورت، ممکن است ۱-۵٪ از سرمایهی خود را از دست بدهید.
Flash Loans (وامهای لحظهای)
Flash Loan یک وام بدون وثیقه است که در یک تراکنش گرفته و بازپرداخت میشود. اگر وام بازپرداخت نشود، کل تراکنش لغو میشود (انگار اصلاً اتفاق نیفتاده). این ابزار یکی از قدرتمندترین ابزارهای دیفای و MEV است.
چگونه کار میکند؟ در یک تراکنش واحد:
۱. Flash Loan میگیرید (مثلاً ۱ میلیون دلار از Aave)
۲. با این پول، یک فرصت آربیتراژ اجرا میکنید (مثلاً ETH را در Uniswap میخرید و در SushiSwap میفروشید)
۳. سود میکنید (مثلاً ۱۰ هزار دلار)
۴. Flash Loan را با کارمزد (۰٫۰۹٪) بازپرداخت میکنید
۵. سود ۹٬۱۰۰ دلار (۱۰٬۰۰۰ - ۹۰۰ کارمزد) در کیف پول شما میماند
اگر در هر مرحلهای خطا رخ دهد (مثلاً آربیتراژ سود ندهد)، کل تراکنش لغو میشود و شما فقط کارمزد گس را از دست میدهید.
ارتباط با MEV: Flash Loans به Searchers اجازه میدهد بدون نیاز به سرمایهی شخصی، فرصتهای MEV بزرگ را اجرا کنند. این کار باعث شده Flash Loans ابزار مهمی در استخراج MEV باشند.
پلتفرمهای معروف: Aave، dYdX، Uniswap V3، Balancer. هر کدام با کارمزد و شرایط متفاوت.
ریسکها: Flash Loans خودش ریسک ندارد (چون اگر بازپرداخت نشود، لغو میشود). اما استفاده از آن برای حمله به پروتکلهای دیفای (مثل Price Oracle Manipulation) خطرناک است. مثلاً در ۲۰۲۰، attacker با Flash Loan به Curve حمله کرد و ۳۷ میلیون دلار به سرقت برد.
PBS و اکوسیستم MEV
PBS (Proposer-Builder Separation) یکی از مهمترین توسعههای اخیر در اتریوم است. این سیستم، نقش ساخت بلاک (Builders) را از نقش پیشنهاد بلاک (Proposers) جدا میکند.
چرا PBS مهم است؟ در سیستم قدیمی، ولیدیتورها هم بلاک میساختند و هم پیشنهاد میکردند. این کار باعث تمرکز میشد، چون فقط ولیدیتورهای بزرگ میتوانستند با Searchers همکاری کنند. PBS این مشکل را حل میکند.
نحوهی کار PBS:
• Builders بلاکهای بهینه میسازند (با MEV)
• Builders بلاک خود را به Relays میفرستند (با قیمت پیشنهادی)
• Proposer بهترین بلاک را (با بالاترین قیمت) از Relay انتخاب میکند
• بلاک برنده به شبکه ارسال میشود و پاداش به Proposer میرسد
Flashbots: یکی از مهمترین بازیگران اکوسیستم MEV. Flashbots یک سرویس خصوصی است که به Searchers اجازه میدهد تراکنشهای خود را مستقیم به Builders بفرستند (بدون عبور از Mempool عمومی). این کار هم به Searchers کمک میکند و هم از Front-running توسط دیگران جلوگیری میکند.
MEV-Boost: پیادهسازی PBS در اتریوم. بیش از ۹۰٪ ولیدیتورهای اتریوم از MEV-Boost استفاده میکنند. این کار باعث شده سود MEV بین بازیگران مختلف توزیع شود (نه فقط در دست ولیدیتورهای بزرگ).
چالشها: PBS هنوز با چالشهایی روبهرو است: تمرکز Builders (در حال حاضر چند Builder بزرگ بیشتر بلاکها را میسازند)، سانسور (Builders ممکن است تراکنشهای خاص را رد کنند)، و پیچیدگی فنی.
محافظت از MEV
برای جلوگیری از زیان MEV، چند راهکار وجود دارد:
۱. تنظیم Slippage پایین: در DEXها، میزان Slippage (اختلاف قیمت مجاز) را تنظیم کنید. اگر Slippage را ۰٫۵٪ تنظیم کنید، در صورت تغییر قیمت بیش از ۰٫۵٪، تراکنش لغو میشود. این کار از Sandwich Attack جلوگیری میکند.
۲. استفاده از DEXهای با محافظت MEV:
• CowSwap: بهجای اجرای مستقیم، تراکنشها را در batch با هم اجرا میکند و از Coincidence of Wants استفاده میکند.
• 1inch: با MEV Blocker ادغام شده و تراکنشها را محافظت میکند.
• Uniswap با Flashbots Protect: اگر کیف پول شما به Flashbots Protect تنظیم شده باشد، تراکنشها مستقیم به Builders میروند.
۳. تجزیهی تراکنشهای بزرگ: بهجای یک خرید بزرگ، چند خرید کوچکتر انجام دهید. این کار باعث میشود Searcher نتواند بهسادگی شما را ساندویچ کند.
۴. استفاده از Mempool خصوصی: تراکنش خود را به جای Mempool عمومی، به سرویسهایی مثل Flashbots Protect یا MEV-Blocker بفرستید. این سرویسها تراکنش شما را مستقیم به Builders میفرستند و Searchers نمیتوانند آن را ببینند.
۵. استفاده از TWAP Orders: در صرافیهای متمرکز، میتوانید تراکنش بزرگ را به چند تراکنش کوچک در زمانهای مختلف تقسیم کنید (Time-Weighted Average Price). این کار از تأثیر قیمت و MEV جلوگیری میکند.
۶. انتخاب زمان مناسب: در زمانهایی که شبکه شلوغ است (مثل زمان نوسانات شدید)، MEV فعالتر است. در زمانهای آرامتر معامله کنید.
برای راهنمای کامل دیفای، راهنمای دیفای و برای آربیتراژ، راهنمای آربیتراژ را ببینید.
نکتهی کاربردی: استفاده از Flashbots Protect
Flashbots Protect یک سرویس رایگان است که تراکنشهای شما را از Mempool عمومی پنهان میکند. کافیست RPC کیف پول خود را به Flashbots Protect تغییر دهید. این کار بهسادگی و بدون هزینه، شما را از اکثر Sandwich Attacks محافظت میکند.
نکات کاربردی برای کاربران ایرانی
کاربران ایرانی که در دیفای فعال هستند، باید مراقب MEV باشند:
۱. استفاده از DEX: اگر در DEXها (مثل Uniswap، SushiSwap) معامله میکنید، حتماً از ابزارهای محافظت MEV استفاده کنید. بهویژه در معاملات بزرگ، Sandwich Attack میتواند ضرر قابل توجهی ایجاد کند.
۲. کیف پول با محافظت: کیف پولهایی مثل MetaMask یا Rabby Wallet میتوانند به Flashbots Protect متصل شوند. این کار رایگان و مؤثر است.
۳. تنظیم Slippage: در DEXها، Slippage را به ۰٫۵٪ یا نهایتاً ۱٪ تنظیم کنید. Slippage بالاتر از ۱٪ شما را در برابر Sandwich Attack آسیبپذیر میکند.
۴. تجزیهی تراکنش: اگر قصد خرید یا فروش بزرگی دارید، آن را به چند تراکنش کوچکتر تقسیم کنید. این کار هم ازMEV محافظت میکند، هم از نوسان قیمت.
۵. آربیتراژ ایرانی: رادار آربیتراژ به شما کمک میکند فرصتهای آربیتراژ بین صرافیهای ایرانی را پیدا کنید. این فرصتها MEV نیستند (چون در صرافیهای متمرکز هستند)، اما همان مفهوم سود از اختلاف قیمت را دارند — راهنمای آربیتراژ.
۶. آموزش مداوم: MEV یک مفهوم پیچیده و در حال تکامل است. با آخرین توسعهها آشنا باشید — دایرهالمعارف و اخبار رمزارز را دنبال کنید.
۷. صرافیهای ایرانی: در صرافیهای ایرانی (مثل نوبیتکس، والکس)، MEV وجود ندارد (چون این صرافیها متمرکز هستند). اما کارمزدها و Spread میتواند قابل توجه باشد — مقایسه صرافیها و کارمزد صرافیها.
هشدار: MEV در معاملات بزرگ
اگر در دیفای معاملهای بزرگتر از ۱۰ هزار دلار انجام میدهید، احتمال زیان MEV بالاست. در یک معاملهی ۱۰۰ هزار دلاری، ممکن است ۱-۳ هزار دلار (۱-۳٪) از Sandwich Attack ضرر کنید. حتماً از ابزارهای محافظت استفاده کنید. برای مدیریت ریسک، راهنمای مدیریت ریسک را ببینید.
سوالات متداول
MEV چیست؟▾
MEV (Maximal Extractable Value) حداکثر ارزشی است که میتوان از بازترتیب، درج یا حذف تراکنشها در یک بلاک استخراج کرد. این مفهوم اولیه Miner Extractable Value نامیده میشد (چون ماینرها این کار را میکردند)، اما با انتقال اتریوم به PoS، به Maximal Extractable Value تغییر یافت. MEV شامل آربیتراژ DEX، Front-running، Sandwich Attacks و فرصتهای دیگر است.
Front-running چیست؟▾
Front-running زمانی رخ میدهد که یک Searcher تراکنش شما را در Mempool میبیند (مثلاً خرید یک توکن با قیمت بالا) و تراکنش خود را با کارمزد بالاتر قبل از شما وارد بلاک میکند تا از قیمت بهتر بهرهمند شود. این کار باعث میشود شما قیمت بدتری بگیرید. در سنتی مالی، Front-running غیرقانونی است، اما در بلاکچین، تکنیکی خاکستری است.
Sandwich Attack چیست؟▾
Sandwich Attack نوعی Front-running است که در آن Searcher تراکنش شما را «ساندویچ» میکند: اول قبل از شما خرید میکند (قیمت را بالا میبرد)، سپس تراکنش شما اجرا میشود (با قیمت بالاتر)، سپس بعد از شما میفروشد (با سود). شما ضرر میکنید و Searcher سود میکند. برای جلوگیری، از Slippage کم و تجزیهی تراکنش استفاده کنید.
Flash Loan چیست و چه ربطی به MEV دارد؟▾
Flash Loan وام بدون وثیقه است که در یک تراکنش گرفته و بازپرداخت میشود (اگر بازپرداخت نشود، تراکنش لغو میشود). این ابزار به Searchers اجازه میدهد سرمایهی بزرگی را برای فرصتهای MEV (مثل آربیتراژ بین DEXها) استفاده کنند بدون نیاز به سرمایهی شخصی. Flash Loan خودش نوعی MEV نیست، اما ابزار مهمی برای استخراج MEV است.
چگونه از MEV محافظت کنیم؟▾
راههای محافظت: ۱) استفاده از DEXهای با محافظت MEV (مثل CowSwap، 1inch باMEV Blocker)، ۲) تنظیم Slippage پایین (مثلاً ۰٫۵٪) تا اگر قیمت تغییر کرد، تراکنش لغو شود، ۳) تجزیهی تراکنشهای بزرگ به تراکنشهای کوچکتر، ۴) استفاده از پلتفرمهای خصوصی (مثل Flashbots Protect) که تراکنش شما را به Mempool عمومی نمیفرستند.
جمعبندی
MEV (Maximal Extractable Value) یکی از مهمترین مفاهیم در اکوسیستم اتریوم و دیفای است. این مفهوم به ارزشی اشاره دارد که بازیگران شبکه میتوانند از بازترتیب، درج یا حذف تراکنشها در بلاک استخراج کنند.
MEV انواع مختلفی دارد: آربیتراژ DEX (خنثی)، Front-running (زیانآور)، Sandwich Attack (زیانآور)، Flash Loan Attacks، و... برخی انواع به بازار کمک میکنند، اما برخی دیگر به کاربران آسیب میزنند. برای محافظت، از ابزارهایی مثل Flashbots Protect، CowSwap و تنظیم Slippage پایین استفاده کنید.
برای کاربران ایرانی که در دیفای فعال هستند، آشنایی با MEV ضروری است. در معاملات بزرگ، حتماً از ابزارهای محافظت استفاده کنید. برای ادامهی مسیر، راهنمای دیفای، راهنمای آربیتراژ، راهنمای قرارداد هوشمند و دایرهالمعارف را ببینید.