آربی‌کوین
راهنمای خزانه‌ی DAO بیش از ۲۰۰۰ کلمهزمان مطالعه: ~۱۶ دقیقه

خزانه‌ی DAO (DAO Treasury) چیست؟ راهنمای جامع مدیریت دارایی

خزانه‌ی DAO (Decentralized Autonomous Organization Treasury) مجموعه‌ی دارایی‌های یک سازمان خودگردان غیرمتمرکز است که توسط جامعه‌ی دارندگان توکن از طریق حاکمیت مدیریت می‌شود. خزانه شامل توکن بومی، استیبل‌کوین، ETH و سایر دارایی‌هاست و پایه‌ی مالی پروتکل است. در این راهنما، با منابع، مدیریت، تنوع‌بخشی، ابزارها، شفافیت، ریسک‌ها و نکات ایرانی آشنا می‌شوید.

مقدمه: خزانه‌ی DAO چیست؟

خزانه‌ی DAO (Treasury) مجموعه‌ی دارایی‌های یک سازمان خودگردان غیرمتمرکز است که توسط DAO از طریق حاکمیت حاکمیت غیرمتمرکز مدیریت می‌شود. این دارایی‌ها شامل توکن بومی پروتکل، استیبل‌کوین‌ها، ETH، NFTها و سایر دارایی‌های کریپتویی است.

خزانه پایه‌ی مالی پروتکل است. توسعه‌دهندگان از آن حقوق می‌گیرند، گرنت‌ها از آن پرداخت می‌شوند، نقدینگی پروتکل از آن تأمین می‌شود، و در شرایط بحرانی، نجات پروتکل از آن می‌آید. به یک بانک مرکزی کوچک برای پروتکل فکر کنید — اما به‌جای مدیران مرکزی، دارندگان توکن تصمیم می‌گیرند.

خزانه‌های بزرگ می‌توانند میلیاردها دلار ارزش داشته باشند. مثلاً Arbitrum بیش از ۵ میلیارد دلار، Uniswap بیش از ۳ میلیارد دلار. این حجم از دارایی، اهمیت مدیریت شفاف و حرفه‌ای را دوچندان می‌کند. برای درک مفاهیم پایه، دایره‌المعارف را ببینید.

چرا خزانه مهم است؟

خزانه را می‌توان «ستون فقرات مالی» یک DAO دانست. اهمیت آن از چند زاویه قابل بررسی است:

۱. تأمین مالی توسعه. پروتکل‌های دیفای (DeFi) نیازمند توسعه‌دهندگان، حسابرسی، تست امنیتی و... هستند. خزانه حقوق این افراد را پرداخت می‌کند. بدون خزانه، توسعه متوقف می‌شود.

۲. گرنت‌ها و اکوسیستم. DAOها گرنت به پروژه‌های اکوسیستم می‌دهند تا اکوسیستم رشد کند. مثلاً Arbitrum گرنت به پروژه‌هایی که روی Arbitrum ساخته می‌شوند می‌دهد.

۳. نقدینگی. برای صرافی‌های غیرمتمرکز، خزانه می‌تواند نقدینگی اولیه را تأمین کند. این کار باعث می‌شود کاربران بتوانند بدون اسلیپیج بالا معامله کنند.

۴. عملیات روزمره. هزینه‌های حقوقی، حسابداری، بازاریابی، امنیت، و... از خزانه پرداخت می‌شود.

۵. پشتوانه‌ی توکن. در برخی DAOها، خزانه به‌عنوان پشتوانه‌ی توکن عمل می‌کند. ارزش توکن به ارزش خزانه وابسته است.

۶. نشانه‌ی سلامت پروتکل. خزانه‌ی بزرگ و متنوع، نشانه‌ی سلامت و دوام پروتکل است. سرمایه‌گذاران حتماً خزانه را بررسی می‌کنند — راهنمای تحلیل بنیادی را ببینید.

منابع خزانه DAO

دارایی‌های خزانه از چند منبع به‌دست می‌آیند:

۱. تخصیص توکن در راه‌اندازی. در راه‌اندازی پروتکل، درصدی از توکن‌ها به خزانه اختصاص می‌یابد. مثلاً در Uniswap، ۶۰٪ از توکن‌های UNI به خزانه جامعه داده شد. این بزرگ‌ترین منبع اولیه‌ی خزانه است.

۲. درآمد پروتکل. پروتکل‌ها از کارمزد معاملات، کارمزد وام، کارمزد استیکینگ و... درآمد دارند. بخشی از این درآمد به خزانه می‌رود. مثلاً MakerDAO از کارمزد صادر کردن DAI درآمد دارد — راهنمای توکنومیکس را ببینید.

۳. ایردراپ‌ها. برخی پروتکل‌ها به DAOهای دیگر ایردراپ می‌دهند. مثلاً Arbitrum به بسیاری از پروژه‌ها ایردراپ داد که در خزانه‌های آن‌ها قرار گرفت.

۴. سرمایه‌گذاری. خزانه می‌تواند دارایی‌هایش را در پروتکل‌های دیفای سرمایه‌گذاری کند تا سود کسب کند. مثلاً استیبل‌کوین‌ها را در Aave قرار دهد و سود بگیرد — راهنمای ییلد فارمینگ.

۵. گرنت‌ها. برخی بنیادها (مثل Ethereum Foundation) به DAOها گرنت می‌دهند. این گرنت‌ها در خزانه قرار می‌گیرند.

بزرگ‌ترین خزانه‌های DAO

در جدول زیر، بزرگ‌ترین خزانه‌های DAO (۲۰۲۴) را معرفی می‌کنیم:

DAOارزش تقریبیترکیبیادداشت
Arbitrum۵+ میلیارد دلارARB + ETHبزرگ‌ترین خزانه‌ی DAO. تأمین مالی پروژه‌های لایه ۲.
Optimism۴+ میلیارد دلارOP + ETHRetroactive Public Goods Funding نوآورانه.
Uniswap۳+ میلیارد دلارعمدتاً UNIبحث بزرگ درباره‌ی diversification به استیبل‌کوین.
BitDAO / Mantle۲+ میلیارد دلارMNT + ETH + BITبعد از split به Mantle تبدیل شد.
MakerDAO / Sky۱+ میلیارد دلارDiversified (DAI، ETH، RWA)پیشگام در diversification. سرمایه‌گذاری در RWA.
Aave۵۰۰+ میلیون دلارAAVE + استیبل‌کوینذخیره‌ی امن (Safety Module) جدا از خزانه.
Lido۵۰۰+ میلیون دلارLDO + stETHبزرگ‌ترین پروتکل لیکوئید استیکینگ.

توجه: ارزش خزانه‌ها با قیمت توکن تغییر می‌کند. این اعداد تقریبی و بر اساس قیمت‌های زمان نگارش هستند. برای داده‌ی زنده، به DefiLlama (صفحه‌ی treasuries) یا OpenOrg.info مراجعه کنید.

اصول مدیریت خزانه

مدیریت یک خزانه‌ی میلیارد دلاری کار ساده‌ای نیست. اصول زیر حیاتی‌اند:

۱. تنوع‌بخشی. همه‌ی تخم‌مرغ‌ها در یک سبد نباشند. خزانه نباید فقط توکن بومی داشته باشد. ترکیبی از استیبل‌کوین، ETH، و توکن بومی منطقی‌تر است.

۲. ذخیره‌ی استیبل‌کوین برای runway. حداقل ۲ سال هزینه‌ی عملیات به‌صورت استیبل‌کوین در خزانه باشد. این کار تضمین می‌کند حتی اگر توکن بومی افت کند، عملیات پروتکل ادامه یابد.

۳. سیاست هزینه‌کرد. قواعد مشخص برای اینکه چه مقدار می‌توان در هر سه‌ماه خرج کرد. بدون سیاست، خزانه به‌سرعت خالی می‌شود.

۴. استراتژی سرمایه‌گذاری. بخشی از خزانه را در پروتکل‌های کم‌ریسک (مثل Aave، Curve) سرمایه‌گذاری کرد تا سود تولید کند. اما نباید با ریسک بالا جستجو کرد.

۵. شفافیت. تمام تصمیمات خزانه باید on-chain یا در форум‌های عمومی باشد. هیچ‌چیز مخفی نباشد.

۶. مدیریت حرفه‌ای. DAOها نیاز به افراد متخصص در امور مالی دارند. برخی DAOها کمیته‌ی مالی تشکیل می‌دهند.

۷. حسابرسی منظم. خزانه باید حداقل سالی یک‌بار توسط شرکت‌های مستقل حسابرسی شود. این کار خطاها و تقلب را کاهش می‌دهد — راهنمای نگهداری رمزارز را ببینید.

مشکلات رایج خزانه‌های DAO

خزانه‌های DAO با مشکلات جدی روبرو هستند:

۱. تمرکز در توکن بومی. بزرگ‌ترین مشکل. اگر خزانه فقط UNI داشته باشد و UNI ۵۰٪ افت کند، خزانه نیز ۵۰٪ کوچک می‌شود. این پدیده را «غنی روی کاغذ، فقیر در واقعیت» می‌گویند.

۲. نبود مدیریت حرفه‌ای. بسیاری از DAOها توسط دارندگان توکن (نه متخصصان مالی) اداره می‌شوند. این کار منجر به تصمیمات ضعیف می‌شود.

۳. گلوگاه حاکمیت. در بسیاری از DAOها، مشارکت در رأی‌گیری پایین است. این یعنی چند نهنگ می‌توانند تصمیمات کل خزانه را کنترل کنند.

۴. هدر دادن. برخی DAOها گرنت‌های بزرگ به پروژه‌های بی‌فایده می‌دهند. این کار خزانه را خالی می‌کند بدون اینکه ارزشی خلق شود.

۵. نبود استراتژی. برخی DAOها بدون استراتژی مشخص، دارایی‌ها را خرج می‌کنند. این کار منجر به خالی شدن سریع خزانه می‌شود.

۶. وابستگی به درآمد بازار صعودی. درآمد بسیاری از پروتکل‌ها در بازار صعودی بالاست. در بازار نزولی، درآمد افت می‌کند و خزانه سریع‌تر خالی می‌شود.

تنوع‌بخشی خزانه

تنوع‌بخشی یکی از مهم‌ترین استراتژی‌های مدیریت خزانه است. ایده‌ی اصلی: بخشی از توکن بومی را به استیبل‌کوین یا ETH تبدیل کنید تا خزانه در برابر نوسان توکن مقاوم شود.

MakerDAO پیشگام بود. MakerDAO یکی از اولین DAOهایی بود که تنوع‌بخشی را جدی گرفت. بخش بزرگی از خزانه به استیبل‌کوین و RWA (Real World Assets) تبدیل شد. این کار باعث شد در نوسان بازار، خزانه پایدار بماند.

مناقشه‌ی Uniswap. در Uniswap، چندین بار پیشنهاد تنوع‌بخشی (تبدیل بخشی از UNI به استیبل‌کوین) مطرح شد. هر بار رد شد. مخالفان می‌گویند این کار به قیمت UNI صدمه می‌زند. موافقان می‌گویند بدون تنوع‌بخشی، خزانه آسیب‌پذیر است.

Jupiter و Solana. برخی DAOهای جدید (مثل Jupiter روی سولانا) با تنوع‌بخشی جدی از ابتدا شروع کردند.

قانون کلی: ۳۰٪ تا ۵۰٪ از خزانه به‌صورت استیبل‌کوین و ETH باشد. این کار runway را تضمین می‌کند.

نکته‌ی کاربردی: تشخیص DAO با خزانه سالم

هنگام سرمایه‌گذاری در توکن DAO، این معیارها را بررسی کنید: ۱) ارزش خزانه بیش از ارزش بازار توکن باشد. ۲) حداقل ۳۰٪ خزانه به‌صورت استیبل‌کوین/ETH باشد. ۳) runway حداقل ۲ سال. ۴) گزارش‌های فصلی منتشر شود. ۵) حسابرسی مستقل انجام شود.

هزینه‌کرد خزانه

خزانه در دسته‌های زیر خرج می‌شود:

۱. گرنت‌ها. پول به پروژه‌های اکوسیستم داده می‌شود. مثلاً به پروژه‌هایی که روی Arbitrum می‌سازند. این کار اکوسیستم را رشد می‌دهد.

۲. حقوق مشارکت‌کنندگان. توسعه‌دهندگان، طراحان، بازاریاب‌ها، و مدیران از خزانه حقوق می‌گیرند. برخی DAOها ده‌ها میلیون دلار در سال حقوق می‌پردازند.

۳. مشوق‌های نقدینگی. برای جذب نقدینگی به استخرهای پروتکل، مشوق (به‌صورت توکن بومی) داده می‌شود.

۴. سرمایه‌گذاری‌های استراتژیک. خزانه می‌تواند در پروژه‌های مرتبط سرمایه‌گذاری کند. این کار اکوسیستم را تقویت می‌کند.

۵. خریدها. برخی DAOها پروژه‌های دیگر را می‌خرند. مثلاً BitDAO چندین پروژه خرید.

ابزارهای مدیریت خزانه DAO

ابزارهای اصلی که DAOها برای مدیریت خزانه استفاده می‌کنند:

Snapshot

کاربرد: رأی‌گیری off-chain

پلتفرم رأی‌گیری بدون کارمزد گس. بیشتر DAOها برای رأی‌گیری روزمره از Snapshot استفاده می‌کنند.

Tally

کاربرد: حاکمیت on-chain

پلتفرم حاکمیت on-chain برای DAOهایی که رأی‌ها را روی بلاکچین اجرا می‌کنند (مثل Compound).

Safe{Wallet}

کاربرد: کنترل چندامضایی

کیف پول چندامضایی (multi-sig) استاندارد برای خزانه‌های DAO. معمولاً ۳ از ۵ یا ۵ از ۷.

Llama

کاربرد: مدیریت خزانه

پلتفرم مدیریت خزانه، گزارش‌گیری، و پیشنهاد هزینه. توسط بسیاری از DAOهای بزرگ استفاده می‌شود.

OpenOrg.info

کاربرد: داشبورد شفافیت

داشبورد شفافیت برای DAOها. ارزش خزانه، درآمد، هزینه‌ها، و دارندگان توکن را نشان می‌دهد.

DefiLlama Treasuries

کاربرد: ردیابی خزانه‌ها

صفحه‌ی مخصوص DefiLlama برای ردیابی خزانه‌های DAO. داده‌های زنده از بلاکچین.

شفافیت خزانه DAO

یکی از مهم‌ترین مزایای DAOها شفافیت است. خزانه‌های DAO روی بلاکچین هستند و هر کس می‌تواند آن‌ها را بررسی کند. این برتری بزرگی نسبت به شرکت‌های سنتی است.

چگونه شفافیت را بررسی کنیم؟

• DefiLlama (Treasuries page): صفحه‌ی مخصوص برای ردیابی خزانه‌های DAO. داده‌های زنده، ترکیب دارایی‌ها، تغییرات.
• OpenOrg.info: داشبورد شفافیت برای DAOهای بزرگ. ارزش خزانه، درآمد، هزینه‌ها، و دارندگان توکن.
• گزارش‌های فصلی DAO: DAOهای معتبر گزارش‌های فصلی منتشر می‌کنند. حتماً بخوانید.
• بررسی آدرس خزانه: آدرس کیف پول خزانه را در Etherscan یا Arbiscan بررسی کنید. تراکنش‌ها را دنبال کنید.

اهمیت شفافیت: شفافیت اعتماد ایجاد می‌کند. سرمایه‌گذاران می‌توانند سلامت پروتکل را ارزیابی کنند. بدون شفافیت، سرمایه‌گذاری قمار است — راهنمای اثبات ذخایر را ببینید.

ریسک‌های خزانه DAO

خزانه DAO با ریسک‌های مختلفی روبرو است:

۱. افت قیمت توکن. اگر خزانه به توکن بومی وابسته باشد، افت قیمت مستقیماً ارزش خزانه را کاهش می‌دهد. این می‌تواند به یک چرخه‌ی معیوب منجر شود — راهنمای مدیریت ریسک.

۲. هک. کیف پول خزانه می‌تواند هک شود. اگر کلیدهای multi-sig به سرقت برود، خزانه خالی می‌شود. مثلاً Wormhole و Ronin Bridge هک شدند (پل‌ها شبیه خزانه عمل می‌کنند).

۳. حمله‌ی حاکمیت. یک نهنگ یا گروه مخرب می‌تواند با خرید توکن، پیشنهاد مخرب به حاکمیت بدهد. مثلاً پیشنهاد «تمام خزانه به آدرس X منتقل شود». اگر رأی بگیرد، خزانه می‌رود.

۴. مدیریت ضعیف. تصمیمات ضعیف حاکمیت می‌تواند خزانه را هدر دهد. مثلاً گرنت به پروژه‌های نامعتبر.

۵. ریسک قانونی. برخی حوزه‌های قضایی DAOها را به‌عنوان شراکت عمومی می‌شناسند و دارندگان توکن را شخصاً مسئول می‌دانند. این ریسک جدی است.

۶. ریسک قرارداد هوشمند. اگر خزانه در پروتکل‌های دیفای سرمایه‌گذاری شده باشد، ریسک هک آن پروتکل‌ها روی خزانه اثر می‌گذارد — راهنمای قرارداد هوشمند.

هشدار: حمله‌ی حاکمیت

در سال‌های اخیر، چندین تلاش برای حمله‌ی حاکمیت به DAOها صورت گرفته. مثلاً تلاش برای کنترل Beanstalk Protocol در ۲۰۲۲ با استفاده از وام فلس (Flash Loan) موفق شد و ۸۰ میلیون دلار به سرقت رفت. DAOها باید مکانیزم‌های دفاعی (مثل Time Lock، Quorum، Delegation) داشته باشند.

مناقشه‌های معروف خزانه

چند مناقشه‌ی معروف در مورد خزانه‌های DAO:

۱. BitDAO / Mantle split. BitDAO یکی از بزرگ‌ترین DAOها بود. بعد از مناقشه‌های داخلی، به Mantle تبدیل شد. این نشان داد که حتی DAOهای بزرگ هم از مناقشه‌ی داخلی در امان نیستند.

۲. SushiSwap. مدیریت خزانه SushiSwap همیشه بحث‌برانگیز بوده. هزینه‌های بالا، عدم شفافیت، و تصمیمات متناقض باعث نگرانی جامعه شد.

۳. Terra / UST collapse. Terraform Labs و Luna Foundation Guard (LFG) خزانه بزرگی از BTC داشتند تا UST را پشتیبانی کنند. در فروپاشی UST در ۲۰۲۲، این خزانه نیز از دست رفت. این یک درس بزرگ درباره‌ی ریسک خزانه‌های «پشتیبان» بود — راهنمای دی‌پگ استیبل‌کوین.

۴. Uniswap Diversification. هر بار که پیشنهاد تنوع‌بخشی خزانه Uniswap مطرح شده، مناقشه‌ی بزرگی ایجاد شده. این نشان‌دهنده‌ی کشمکش بین امنیت خزانه و ارزش توکن است.

نکات کاربردی برای کاربران ایرانی

کاربران ایرانی می‌توانند در DAOها شرکت کنند، اما با احتیاط:

۱. شرکت در حاکمیت. با داشتن توکن DAO، می‌توانید در رأی‌گیری‌ها شرکت کنید. این کار حتی با مبلغ کم هم اثر دارد و به شما تجربه می‌دهد.

۲. بررسی خزانه قبل از سرمایه‌گذاری. قبل از خرید توکن DAO، خزانه را بررسی کنید. آیا diversified است؟ آیا runway کافی دارد؟ آیا شفاف است؟ — راهنمای سرمایه‌گذاری.

۳. استفاده از کیف پول غیرحضانتی. برای شرکت در حاکمیت، باید توکن را در کیف پول غیرحضانتی (نه صرافی) نگه دارید. این ریسک شما را افزایش می‌دهد، مسئولیت امنیت کیف پول به‌عهده‌ی شماست — راهنمای نگهداری.

۴. توجه به ریسک تحریم. برخی DAOها ممکن است تحریم‌های آمریکا را رعایت کنند. در این صورت، توکن شما ممکن است مسدود شود. قبل از سرمایه‌گذاری بزرگ، قوانین آن DAO را بررسی کنید.

۵. روانشناسی سرمایه‌گذاری. سرمایه‌گذاری در توکن DAO با نوسان بالا همراه است. آمادگی روانی داشته باشید — راهنمای روانشناسی کریپتو.

۶. قوانین ایران. فعالیت در DAO از نظر قوانین ایران مبهم است. اما به‌دلیل ماهیت غیرمتمرکز، ردیابی سخت است. با این حال، آگاه باشید و راهنمای قوانین رمزارز در ایران را بخوانید.

نکته‌ی کاربردی: شروع امن

اگر تازه شروع می‌کنید، با DAOهای معتبر و بزرگ (مثل Uniswap، Aave، MakerDAO) شروع کنید. این‌ها تاریخچه‌ی طولانی، خزانه‌ی شفاف، و حاکمیت فعال دارند. از پروژه‌های کوچک و ناشناخته دوری کنید — راهنمای جلوگیری از کلاهبرداری.

سوالات متداول

خزانه‌ی DAO (DAO Treasury) چیست؟▾

خزانه‌ی DAO مجموعه‌ی دارایی‌های یک سازمان خودگردان غیرمتمرکز است — شامل توکن بومی، استیبل‌کوین، ETH، NFT و سایر دارایی‌های کریپتویی. این دارایی‌ها توسط جامعه‌ی دارندگان توکن از طریق رأی‌گیری مدیریت می‌شوند و برای توسعه، گرنت، نقدینگی و عملیات پروتکل استفاده می‌شوند.

بزرگ‌ترین خزانه‌های DAO کدامند؟▾

بزرگ‌ترین خزانه‌ها (۲۰۲۴): Arbitrum با بیش از ۵ میلیارد دلار (ARB + ETH)، Optimism با ۴ میلیارد دلار، Uniswap با ۳ میلیارد دلار (عمدتاً UNI)، BitDAO/Mantle با ۲ میلیارد دلار، MakerDAO/Sky با بیش از ۱ میلیارد دلار diversified، Aave و Lido هر کدام حدود ۵۰۰ میلیون دلار.

چرا تنوع‌بخشی خزانه مهم است؟▾

اگر خزانه‌ی DAO فقط توکن بومی خودش را داشته باشد، افت قیمت توکن یعنی افت ارزش خزانه. این پدیده «غنی روی کاغذ، فقیر در واقعیت» نامیده می‌شود. تنوع‌بخشی به استیبل‌کوین و ETH باعث می‌شود خزانه در برابر نوسان توکن مقاوم باشد و توانایی پرداخت هزینه‌های ثابت (مثل حقوق توسعه‌دهندگان) را حفظ کند.

از چه ابزارهایی برای مدیریت خزانه استفاده می‌شود؟▾

ابزارهای اصلی: Snapshot برای رأی‌گیری off-chain، Tally برای حاکمیت on-chain، Safe{Wallet} (Gnosis Safe) برای کنترل چندامضایی خزانه، Llama برای مدیریت و گزارش خزانه، و OpenOrg.info برای داشبورد شفافیت. DefiLlama هم صفحه‌ی مخصوص خزانه‌های DAO دارد.

چگونه شفافیت خزانه‌ی DAO را بررسی کنیم؟▾

خزانه‌های DAO روی بلاکچین هستند و هر کس می‌تواند آدرس آن‌ها را بررسی کند. سایت‌هایی مثل DefiLlama (صفحه‌ی treasuries) و OpenOrg.info داشبوردهای شفافی ارائه می‌دهند. همچنین DAOهای معتبر گزارش‌های فصلی منتشر می‌کنند. برای سرمایه‌گذاری در توکن DAO، حتماً خزانه را بررسی کنید.

جمع‌بندی

خزانه‌ی DAO مجموعه‌ی دارایی‌های یک سازمان خودگردان غیرمتمرکز است که توسط حاکمیت مدیریت می‌شود. خزانه پایه‌ی مالی پروتکل است — توسعه، گرنت، نقدینگی، و عملیات از آن تأمین می‌شود.

بزرگ‌ترین خزانه‌ها (Arbitrum، Optimism، Uniswap، MakerDAO) هر کدام میلیاردها دلار ارزش دارند. اما مدیریت آن‌ها چالش‌برانگیز است: تمرکز در توکن بومی، نبود مدیریت حرفه‌ای، گلوگاه حاکمیت، و ریسک حمله‌ی حاکمیت از جمله مشکلات اصلی‌اند.

تنوع‌بخشی، شفافیت، و مدیریت حرفه‌ای کلید سلامت خزانه هستند. ابزارهایی مثل Snapshot، Tally، Safe{Wallet}, Llama، و OpenOrg.info به مدیریت و شفافیت کمک می‌کنند. برای کاربران ایرانی، شرکت در DAOها با احتیاط و بررسی دقیق خزانه توصیه می‌شود. برای ادامه‌ی مسیر، راهنمای DAO، راهنمای حاکمیت، راهنمای توکنومیکس، راهنمای کیف پول چندامضایی و دایره‌المعارف را ببینید.