مقدمه: ریاستیکینگ چیست؟
ریاستیکینگ (Restaking) فرآیندی است که در آن ETH استیکشده (یا LSTهای مثل stETH) برای تأمین امنیت پروتکلهای اضافی غیر از اتریوم استفاده میشود. بهعبارت ساده، شما ETH خود را یک بار استیک میکنید (برای امنیت اتریوم) و سپس آن را یک بار دیگر برای امنیت پروتکلهای دیگر بازاستیک (Re-stake) میکنید.
مثال ساده: فرض کنید ۱۰۰ ETH دارید. این ۱۰۰ ETH را در Lido استیک میکنید و در عوض ۱۰۰ stETH میگیرید (LST — Liquid Staking Token). حالا این ۱۰۰ stETH را به EigenLayer میدهید تا از آن برای تأمین امنیت سرویسهای AVS (Actively Validated Services) استفاده کند. در عوض، علاوه بر پاداش استیکینگ معمول اتریوم، پاداش اضافی از EigenLayer و AVSها دریافت میکنید. این یعنی همان سرمایه، چندین بار کار میکند.
برای درک ریاستیکینگ، ابتدا باید با مفاهیم پایهی استیکینگ آشنا باشید. پیشنهاد میکنیم راهنمای استیکینگ و راهنمای استیکینگ نقدشونده (LST) را بخوانید.
چرا ریاستیکینگ ساخته شد؟
ایدهی ریاستیکینگ برای حل چند مشکل اساسی در اکوسیستم بلاکچین متولد شد:
۱. کارایی سرمایه (Capital Efficiency): در اتریوم، بیش از ۳۰ میلیون ETH (حدود ۱۰۰ میلیارد دلار) استیک شده است. این سرمایه فقط برای امنیت اتریوم استفاده میشد. ریاستیکینگ اجازه میدهد این سرمایه همزمان برای امنیت پروتکلهای دیگر هم استفاده شود.
۲. مشکل امنیت برای پروتکلهای جدید: هر پروتکل جدید (اوراکل، پل، رولآپ) نیاز به شبکهی ولیدیتور اختصاصی دارد تا امن باشد. ساختن این شبکه پر هزینه و زمانبر است. ریاستیکینگ این امکان را میدهد که پروتکلهای جدید از امنیت اتریوم «اجاره» بگیرند.
۳. امنیت اشتراکی (Shared Security): این مفهوم که Polkadot اولین بار آن را پیاده کرد. ایدهی ساده: یک شبکهی امنیت مرکزی (مثل اتریوم) و چندین شبکهی فرعی که امنیت خود را از آن میگیرند. EigenLayer این ایده را به اتریوم آورد.
۴. افزایش بازده برای استیکرها: استیکرها میتوانند علاوه بر پاداش استیکینگ معمول (۳ تا ۴ درصد)، از AVSها پاداش اضافی (معمولاً ۱ تا ۳ درصد دیگر) بگیرند. این یعنی بازدهی کل ۵ تا ۷ درصد — که برای سرمایهگذاران جذاب است.
EigenLayer چیست؟
EigenLayer بزرگترین پروتکل ریاستیکینگ جهان است. این پروتکل توسط Sreeram Kannan (استاد سابق دانشگاه واشنگتن) بنیانگذاری شد و در ۲۰۲۴ بهطور کامل راهاندازی شد.
رشد خیرهکننده: EigenLayer در کمتر از یک سال از صفر به بیش از ۱۵ میلیارد دلار TVL رسید. این رشد، یکی از سریعترین رشدها در تاریخ دیفای بود. سرمایهگذاران اصلی شامل a16z، Coinbase Ventures و Paradigm بودند.
محصولات اصلی EigenLayer:
• EigenLayer Core: خود پروتکل ریاستیکینگ. استیکرها ETH یا LST خود را در قرارداد هوشمند EigenLayer قفل میکنند.
• EigenDA: اولین AVS که توسط خود EigenLayer ساخته شد. یک لایهی دسترسی به داده (Data Availability) برای رولآپها.
• EigenPod: قرارداد هوشمند که به کاربران اجازه میدهد مستقیماً (نه از طریق LST) ETH استیکشدهی خود را ریاستیک کنند.
برای درک بهتر دیفای، راهنمای دیفای را ببینید.
نحوهی کار ریاستیکینگ
فرآیند ریاستیکینگ در EigenLayer از این مراحل تشکیل شده:
مرحله ۱ — استیک کردن ETH. ابتدا ETH خود را در اتریوم استیک میکنید. این کار را میتوانید مستقیم (بهعنوان ولیدیتور با ۳۲ ETH) یا از طریق LST (مثل Lido و stETH) انجام دهید — راهنمای مرج اتریوم.
مرحله ۲ — ریاستیک در EigenLayer. LST خود (مثلاً stETH) را به قرارداد هوشمند EigenLayer میدهید. در عوض، EigenLayer به شما میگوید که این LST در سیستم قفل شده.
مرحله ۳ — انتخاب AVS. EigenLayer به شما اجازه میدهد انتخاب کنید کدام AVSها را پشتیبانی کنید. هر AVS پاداش و ریسک سلتینگ خود را دارد.
مرحله ۴ — تأمین امنیت AVS. ولیدیتورهای شما (که در اتریوم فعالاند) حالا همزمان کارهای مربوط به AVSها را هم انجام میدهند (مثلاً امضای دادههای اوراکل، تأیید تراکنشهای پل).
مرحله ۵ — دریافت پاداش. شما پاداش استیکینگ معمول اتریوم + پاداش از AVSها دریافت میکنید. اگر از LRT استفاده کنید، این پاداش بهطور خودکار به قیمت توکن شما اضافه میشود.
مرحله ۶ — ریسک سلتینگ. اگر شما (یا ولیدیتور شما) به قوانین یک AVS عمل نکنید، بخشی از ETH شما سلت (کسر) میشود. این مکانیزم انگیزهی اقتصادی برای رفتار درست ایجاد میکند.
AVS (Actively Validated Services)
AVSها سرویسهایی هستند که از ریاستیککنندگان EigenLayer برای تأمین امنیت استفاده میکنند. نمونههای اصلی:
اولین AVS تولیدشده توسط خود EigenLayer. یک لایهی دسترسی به داده برای رولآپها. هزینهی ذخیرهسازی داده را بهطور چشمگیری کاهش میدهد.
پلتفرم ساخت رولآپ اختصاصی. از AVSهای EigenLayer برای تأمین امنیت سکوئنسرها استفاده میکند.
شبکهای از ولیدیتورها که دادهی واقعی را به قراردادهای هوشمند میآورد. از ریاستیککنندگان EigenLayer برای تضمین صحت داده استفاده میکند.
پردازشگر ZK که امکان محاسبات پیچیده روی بلاکچین را فراهم میکند. از امنیت اشتراکی EigenLayer بهره میبرد.
پلتفرم محاسباتی ZK برای دسترسی به دادهی تاریخی بلاکچین. کاربرد در دیفای و NFT.
اوراکل غیرمتمرکز که از ریاستیککنندگان برای ارائهی دادهی قیمتی و سایر دادهها استفاده میکند. رقیب Chainlink در بلندمدت.
AVSها به پروتکلهای جدید اجازه میدهند بدون ساخت شبکهی ولیدیتور اختصاصی، از امنیت اتریوم بهرهمند شوند. این موضوع، سرعت توسعهی پروتکلهای بلاکچینی را بهشدت افزایش میدهد. برای درک بهتر، راهنمای اوراکلها و راهنمای پلها را ببینید.
توکنهای نقدشوندهی ریاستیکینگ (LRT)
LRT (Liquid Restaking Token) توکن نقدشوندهی ریاستیکینگ است. وقتی شما ETH را در EigenLayer ریاستیک میکنید، در عوض یک LRT میگیرید. این LRT میتواند در سایر پروتکلهای دیفای (مثل Aave، Compound، Pendle) استفاده شود.
تفاوت LST و LRT: LST (مثل stETH) فقط بازدهی استیکینگ اتریوم را دارد. اما LRT (مثل ezETH) هم بازدهی استیکینگ و هم بازدهی ریاستیکینگ را در خود دارد. این یعنی LRT معمولاً بازدهی بالاتری دارد (۵ تا ۷ درصد در برابر ۳ تا ۴ درصد).
بزرگترین LRT با بیش از ۳ میلیارد دلار TVL. کاربر ETH میدهد و ezETH میگیرد که در دیفای قابل استفاده است. در آوریل ۲۰۲۴ ایردراپ بزرگ داشت.
نسخهی نقدشوندهی eETH. Ether.fi یکی از اولین و معتبرترین پروتکلهای LRT است. weETH در تقریباً همهی پروتکلهای دیفای اصلی پذیرفته میشود.
LRT رقیب با کارمزد رقابتی. Kelp DAO توسط تیم هندی توسعه داده شده و در آسیا محبوبیت زیادی دارد. توکن Kelp نیز ایردراپ شده.
نسخهی مستقیم (Native) ریاستیکینگ. eETH خود در دیفای استفاده نمیشود بلکه به weETH تبدیل میشود. نرخ بازده بهطور خودکار به قیمت توکن اضافه میشود.
برای یادگیری بیشتر دربارهی ییلد فارمینگ و قراردادهای هوشمند مقالههای جداگانهای را بخوانید.
ایردراپ EigenLayer
EigenLayer در می ۲۰۲۴ ایردراپ توکن EIGEN را اعلام کرد. این ایردراپ یکی از بزرگترین ایردراپهای ۲۰۲۴ بود. ۸۶٪ از عرضهی کل EIGEN به جامعهی کاربری اختصاص یافت.
معیارهای ایردراپ: حجم ریاستیکشده، مدت زمان ریاستیک، و انتخاب AVSها در معیار توزیع نقش داشتند. کاربرانی که زودتر و بیشتر ریاستیک کرده بودند، پاداش بیشتری گرفتند.
حالا توکن EIGEN چه کار میکند؟ EIGEN یک توکن کاربردی (Utility Token) است که برای حاکمیت پروتکل، انتخاب AVSها، و پرداخت کارمزدها استفاده میشود. خود EIGEN هم میتواند ریاستیک شود (تا بازدهی اضافی بدهد).
برای اطلاعات بیشتر دربارهی ایردراپها، راهنمای ایردراپها را ببینید.
ریسکهای ریاستیکینگ
ریاستیکینگ با وجود مزایا، ریسکهای جدی دارد:
۱. ریسک سلتینگ (Slashing): اگر ولیدیتور یا AVS به قوانین عمل نکند، ETH شما میتواند سلت شود. این یعنی بخشی از سرمایهی شما (یا همهی آن) از بین میرود.
۲. ریسک آبشاری (Cascading): یک رویداد منفی در یک AVS میتواند به کل شبکهی EigenLayer سرایت کند. اگر AVS بزرگی هک شود، سلتینگ گسترده میتواند کل سیستم را تحت فشار قرار دهد.
۳. ریسک قرارداد هوشمند: باگ در EigenLayer یا یکی از LRTها میتواند منجر به از دست رفتن سرمایه شود. هرچه پروتکل پیچیدهتر باشد، احتمال باگ بالاتر است.
۴. ریسک تمرکز: تمرکز ریاستیک در چند ولیدیتور بزرگ (مثل Lido و Ether.fi) میتواند امنیت اتریوم را تهدید کند. اگر یکی از این ولیدیتورها مشکل پیدا کند، کل سیستم آسیب میبیند.
۵. ریسک همبستگی (Correlation): اگر چند AVS همزمان دچار مشکل شوند، ضررها جمع میشوند. این یعنی تنوعبخشی در AVSها هم میتواند فریبنده باشد.
۶. ریسک نقدشوندگی: LRTها ممکن است در زمان فشار بازار، نقدشوندگی خود را از دست بدهند. مثلاً در آوریل ۲۰۲۴، ezETH بهطور موقت از ارزش ذاتی خود افت کرد.
هشدار: ریاستیکینگ برای حرفهایهاست
ریاستیکینگ یک استراتژی پیشرفته است و برای مبتدیان مناسب نیست. ریسکهای چندلایهی آن (سلتینگ، آبشاری، قرارداد هوشمند، تمرکز، همبستگی، نقدشوندگی) میتواند منجر به از دست رفتن کل سرمایه شود. توصیه میشود فقط سرمایهای را ریاستیک کنید که آمادهی از دست دادن آن هستید. هرگز بیش از ۵ تا ۱۰ درصد پورتفوی خود را در ریاستیکینگ قرار ندهید. برای مدیریت ریسک، راهنمای مدیریت ریسک را ببینید.
رقبای EigenLayer: Symbiotic و Karak
با موفقیت EigenLayer، رقبای جدی هم ظاهر شدند:
Symbiotic: پروتکل ریاستیکینگ توسط تیم Paradigm و کارمزد پایینتر. تمرکز بر سادگی و انعطافپذیری. در کمتر از چند ماه به بیش از ۱ میلیارد دلار TVL رسید.
Karak: پروتکل ریاستیکینگ چندزنجیرهای. اجازه میدهد از داراییهای غیر ETH هم برای ریاستیک استفاده شود. این یعنی شما میتوانید BNB، SOL یا حتی استیبلکوینها را ریاستیک کنید.
EigenDAQ: زیرمجموعهی EigenLayer که تمرکز ویژهای روی لایهی دسترسی به داده دارد.
این رقابت، اکوسیستم را پویا نگه میدارد و ممکن است در آینده پروتکلهای بهینهتری ظاهر شوند. برای درک بهتر، دایرهالمعارف را ببینید.
نکات کاربردی برای کاربران ایرانی
کاربران ایرانی میتوانند از ریاستیکینگ استفاده کنند اما با احتیاط:
۱. دسترسی فنی: ریاستیکینگ از طریق EigenLayer، Renzo یا Ether.fi برای کاربران ایرانی فنی قابل دسترسی است. نیاز به کیف پول غیرحضانتی (مثل متامسک) و VPN دارید — راهنمای کیف پول.
۲. پیچیدگی هشدار: ریاستیکینگ برای کاربرانی مناسب است که با استیکینگ معمولی و LSTها آشنایی کامل دارند. اگر هنوز در مرحلهی مبتدی هستید، ابتدا با استیکینگ سادهی ETH در Lido شروع کنید.
۳. شروع با استیکینگ پایه: برای کاربران جدید، توصیه میشود ابتدا استیکینگ معمولی و سپس استیکینگ نقدشونده (LST) را یاد بگیرند. سپس اگر هنوز تمایل داشتند، به ریاستیکینگ بروند.
۴. ریسک تحریم: اگر EigenLayer یا یکی از LRTها در آینده تحت فشار SEC، ایرانیان را مسدود کند، دارایی شما ممکن است قفل شود. این ریسک را در نظر بگیرید.
۵. مالیات: سود از ریاستیکینگ مشمول مالیات است. برای اطلاعات بیشتر، راهنمای مالیات کریپتو را ببینید.
۶. کارمزد گس: ریاستیکینگ در اتریوم نیازمند کارمزد گس است. برای کاهش هزینهها، میتوانید منتظر کارمزد پایین بمانید یا از لایهی ۲ استفاده کنید (اگر پروتکل پشتیبانی کند).
نکتهی کاربردی: مسیر یادگیری
برای کاربر ایرانی که تازه شروع کرده، مسیر پیشنهادی این است: ۱) ابتدا ETH بخرید و در کیف پول نگه دارید. ۲) با استیکینگ معمولی آشنا شوید. ۳) با LSTها (مثل stETH) کار کنید. ۴) اگر آماده بودید، با مقدار کمی (مثلاً ۰٫۵ ETH) ریاستیکینگ را امتحان کنید. ۵) بعد از چند ماه تجربه، میتوانید بیشتر سرمایه بگذارید. هرگز با همهی سرمایهتان در یک مرحله شروع نکنید.
سوالات متداول
ریاستیکینگ (Restaking) چیست؟▾
ریاستیکینگ (Restaking) فرآیندی است که در آن ETH استیکشده (یا LSTهای مثل stETH) برای تأمین امنیت پروتکلهای اضافی غیر از اتریوم استفاده میشود. بهعبارت ساده، شما ETH خود را در اتریوم استیک میکنید و سپس همان ETH را از طریق پروتکلی مثل EigenLayer دوباره استیک میکنید تا به پروتکلهای دیگری به نام AVS امنیت بدهید. در عوض، پاداش اضافی دریافت میکنید. این کار سرمایهی استیکشده را کارآمدتر میکند اما ریسک سلتینگ (Slash) را افزایش میدهد.
EigenLayer چیست و چرا مهم است؟▾
EigenLayer بزرگترین پروتکل ریاستیکینگ جهان است که در سال ۲۰۲۴ بهطور کامل راهاندازی شد. این پروتکل به استیکرهای اتریوم اجازه میدهد ETH خود را برای تأمین امنیت سرویسهای AVS (Actively Validated Services) بازاستیک کنند. EigenLayer در کمتر از یک سال به بیش از ۱۵ میلیارد دلار TVL رسید و به یکی از بزرگترین پروتکلهای دیفای تبدیل شد. اهمیت آن در این است که مدل «امنیت اشتراکی» را به اتریوم آورد — پروتکلهای جدید دیگر نیازی به ساخت شبکهی ولیدیتور اختصاصی ندارند و میتوانند از امنیت اتریوم استفاده کنند.
AVS (Actively Validated Services) چیست؟▾
AVSها سرویسهایی هستند که از ریاستیککنندگان EigenLayer برای تأمین امنیت استفاده میکنند. نمونهها: ۱) لایهی دسترسی به داده (Data Availability) مثل EigenDA. ۲) اوراکلهای غیرمتمرکز. ۳) پلهای بلاکچینی (Bridges). ۴) سکوئنسرهای رولآپ (Rollup Sequencers). ۵) شبکههای محاسباتی. هر AVS میتواند قوانین سلتینگ خود را تعریف کند. اگر یک ریاستیکر به قوانین AVS عمل نکند، بخشی از ETH او سلت (کسر) میشود. این مکانیزم انگیزهی اقتصادی برای رفتار درست ایجاد میکند.
LRT (Liquid Restaking Token) چیست و معروفترین آنها کدامند؟▾
LRT توکن نقدشوندهی ریاستیکینگ است. وقتی شما ETH را در EigenLayer ریاستیک میکنید، در عوض یک LRT میگیرید که میتواند در دیفای دیگر استفاده شود. معروفترین LRTها عبارتاند از: ۱) ezETH از Renzo Protocol — بزرگترین LRT با بیش از ۳ میلیارد دلار TVL. ۲) weETH از Ether.fi — یکی از اولین و معتبرترین LRTها. ۳) rstETH از Kelp DAO. ۴) eETH از Ether.fi (نسخهی مستقیم). LRTها امکان استفادهی ترکیبی از بازدهی استیکینگ، ریاستیکینگ و دیفای را فراهم میکنند اما با ریسکهای جدی همراهاند.
ریسکهای ریاستیکینگ چیست؟▾
ریاستیکینگ چندین لایه ریسک دارد: ۱) ریسک سلتینگ (Slashing): اگر ولیدیتور یا AVS به قوانین عمل نکند، ETH شما میتواند سلت شود. ۲) ریسک آبشاری (Cascading): یک رویداد منفی در یک AVS میتواند به کل شبکهی EigenLayer سرایت کند. ۳) ریسک قرارداد هوشمند: باگ در EigenLayer یا LRT میتواند منجر به از دست رفتن سرمایه شود. ۴) ریسک تمرکز: تمرکز ریاستیک در چند ولیدیتور بزرگ میتواند امنیت اتریوم را تهدید کند. ۵) ریسک همبستگی: اگر چند AVS همزمان دچار مشکل شوند، ضررها جمع میشوند. ۶) ریسک نقدشوندگی: LRTها ممکن است در زمان فشار بازار، نقدشوندگی خود را از دست بدهند. هرگز بیش از ۱۰ درصد سرمایهی خود را در ریاستیکینگ قرار ندهید.
جمعبندی
ریاستیکینگ یکی از مهمترین نوآوریهای دیفای در ۲۰۲۴ بود. ایدهی آن ساده اما قدرتمند است: استفادهی مجدد از ETH استیکشده برای تأمین امنیت پروتکلهای دیگر. EigenLayer با ۱۵ میلیارد دلار TVL، بزرگترین پروتکل ریاستیکینگ است. AVSها سرویسهایی هستند که از این امنیت اشتراکی بهره میبرند.
توکنهای LRT (مثل ezETH، weETH، rstETH) امکان استفادهی ترکیبی از بازدهی استیکینگ و ریاستیکینگ را فراهم میکنند. رقبای EigenLayer شامل Symbiotic و Karak هستند که اکوسیستم را پویا نگه میدارند.
اما ریاستیکینگ با ریسکهای جدی همراه است: سلتینگ، ریسک آبشاری، ریسک قرارداد هوشمند، تمرکز، همبستگی و نقدشوندگی. این استراتژی برای حرفهایهاست، نه مبتدیان. برای کاربر ایرانی، پیشنهاد میشود ابتدا با استیکینگ ساده شروع کنید و سپس با احتیاط به ریاستیکینگ بروید. برای ادامهی مسیر، راهنمای استیکینگ، راهنمای استیکینگ نقدشونده، راهنمای دیفای و دایرهالمعارف را ببینید.