آربی‌کوین
راهنمای در دسترس بودن داده بیش از ۲۰۰۰ کلمهزمان مطالعه: ~۱۸ دقیقه

لایه در دسترس بودن داده (Data Availability) چیست؟ راهنمای جامع DA

لایه در دسترس بودن داده (Data Availability یا DA) یکی از مهم‌ترین مفاهیم در معماری بلاکچین ماژولار است. این لایه تضمین می‌کند که داده‌ی تراکنش‌های رولآپ منتشر شده و قابل تأیید است. در این راهنما، با تعریف DA، نمونه‌برداری DAS، پروژه‌های Celestia و EigenDA، تفاوت Rollup و Validium و اقتصاد لایه‌های DA آشنا می‌شوید.

مقدمه: در دسترس بودن داده چیست؟

در دسترس بودن داده (Data Availability یا DA) به‌طور خلاصه به این معناست: آیا نودهای شبکه می‌توانند تأیید کنند که داده‌ی تراکنش‌های یک بلاک واقعاً منتشر شده و قابل دسترس است؟ این سوال ساده در ظاهر، اما یکی از مهم‌ترین مفاهیم بلاکچین ماژولار است.

در یک بلاکچین سنتی مثل بیت‌کوین، همه‌ی نودهای کامل داده‌ی همه‌ی بلاک‌ها را دانلود می‌کنند. این یعنی DA به‌طور ضمنی برقرار است — اگر داده منتشر نشده بود، نودهای کامل آن را قبول نمی‌کردند. اما در معماری ماژولار، جایی که رولآپ‌ها تراکنش‌ها را خارج از زنجیره پردازش می‌کنند، DA به یک دغدغه‌ی جدی تبدیل می‌شود.

مثال ساده: فرض کنید یک رولآپ ۱۰۰۰ تراکنش را پردازش می‌کند و نتیجه‌ی نهایی (مثلاً «حساب X: ۱۰۰ دلار، حساب Y: ۲۰۰ دلار») را به اتریوم می‌فرستد. اما چطور می‌توانیم مطمئن شویم که این ۱۰۰۰ تراکنش واقعاً انجام شده‌اند و نتیجه‌ی درست است؟ پاسخ: باید داده‌ی آن ۱۰۰۰ تراکنش قابل دسترس باشد تا هر کس بتواند آن‌ها را بازبینی و وضعیت را بازسازی کند. اگر داده پنهان شده باشد، اپراتور رولآپ می‌تواند هر چیزی را به‌عنوان نتیجه‌ی نهایی ادعا کند — حتی سرقت سرمایه‌ی کاربران.

برای آشنایی با مفاهیم پایه‌ی بلاکچین، راهنمای بلاکچین و برای درک معماری ماژولار، راهنمای بلاکچین ماژولار را ببینید.

چرا در دسترس بودن داده مهم است؟

DA حیاتی است زیرا امنیت رولآپ‌ها به آن وابسته است. بدون DA، اپراتورهای رولآپ می‌توانند داده‌ی تراکنش‌ها را پنهان کنند و وضعیت جعلی را به اتریوم بفرستند. این کار، به آن‌ها اجازه می‌دهد سرمایه‌ی کاربران را بدزدند.

سنیاریوی خطرناک: فرض کنید اپراتور رولآپ می‌خواهد ۱۰۰۰ ETH از کاربران بدزدد. او می‌تواند یک بلاک جعلی بسازد که در آن، حساب خودش ۱۰۰۰ ETH دریافت کرده، نتیجه‌ی نهایی را به اتریوم بفرستد، اما داده‌ی تراکنش‌ها را پنهان کند. بدون DA، هیچ‌کس نمی‌تواند ثابت کند که این تراکنش‌ها واقعاً انجام نشده‌اند. رولآپ تبدیل به یک صندوق ذخیره‌ی متمرکز می‌شود که اپراتور آن می‌تواند هر کاری بکند.

DA تضمین می‌کند: هر کس می‌تواند داده‌ی رولآپ را دانلود کند، وضعیت را بازسازی و با نتیجه‌ی اعلام‌شده مقایسه کند. اگر اختلافی باشد، می‌تواند با ارائه‌ی مدرک، تراکنش جعلی را به چالش بکشد (Fraud Proof). این کار، تمرکززدایی و امنیت رولآپ را تضمین می‌کند.

برای درک مکانیزم‌های اجماع که DA را ممکن می‌سازند، راهنمای مکانیسم‌های اجماع و راهنمای ولیدیتورها را ببینید.

نکته‌ی کلیدی: DA ≠ ذخیره‌سازی دائمی

در دسترس بودن داده به معنای ذخیره‌سازی دائمی نیست. DA فقط تضمین می‌کند که داده در حال حاضر قابل دسترس و تأیید است. بلاب‌های EIP-4844 اتریوم مثلاً فقط حدود ۱۸ روز نگهداری می‌شوند. این برای رولآپ کافی است (در این مدت، کاربران می‌توانند اختلاف را اعلام کنند) اما برای ذخیره‌سازی دائمی کافی نیست.

مشکل DA

با رشد بلاکچین، داده‌ی تراکنش‌ها هم رشد می‌کند. اتریوم در حال حاضر حدود ۵۰ گیگابایت داده در سال تولید می‌کند. با رولآپ‌ها، این مقدار می‌تواند به ترابایت برسد. ذخیره‌ی همه‌ی این داده روی همه‌ی نودها غیرممکن است — نودهای سبک (موبایل، مرورگر، IoT) نمی‌توانند این حجم را مدیریت کنند.

سوال کلیدی: چطور می‌توان ثابت کرد که داده‌ی یک بلاک در دسترس است، بدون اینکه کل آن را دانلود کرد؟ این سوال، «مشکل DA» نامیده می‌شود و سال‌ها یک چالش باز بود.

چرا دانلود کل داده کافی نیست؟ دانلود کل داده کار درستی است، اما برای نودهای سبک امکان‌پذیر نیست. اگر فقط نودهای کامل بتوانند DA را تأیید کنند، شبکه به نودهای کامل تکیه می‌کند که تمرکزگراست. ما می‌خواهیم نودهای سبک هم بتوانند DA را تأیید کنند — این کار، غیرمتمرکزسازی را افزایش می‌دهد.

راه‌حل‌های DA

در طول سال‌ها، چندین راه‌حل برای مشکل DA مطرح شده است:

۱. نودهای کامل (Full Nodes): کل داده را دانلود و ذخیره می‌کنند. این روش سنتی است و DA را به‌طور ضمنی تأیید می‌کند. اما قابل مقیاس نیست — نودهای موبایل نمی‌توانند این کار را انجام دهند.

۲. نودهای سبک (Light Nodes): فقط هدر بلاک‌ها را دانلود می‌کنند و به نودهای کامل اعتماد می‌کنند. این روش سبک است اما نیازمند اعتماد است — نود سبک نمی‌تواند DA را خودش تأیید کند.

۳. نمونه‌برداری DA (DAS): نود سبک بخش‌های تصادفی از داده را درخواست می‌کند. با کدگذاری پاک‌کننده، می‌تواند با احتمال بالا مطمئن شود که کل داده در دسترس است. این نوآوری Celestia است.

۴. اثبات‌های DA (DA Proofs): روش‌های رمزنگاریانه که با اثبات ریاضی، DA را تأیید می‌کنند. این روش‌ها پیچیده‌تر هستند اما در حال تحقیق و توسعه‌اند.

نمونه‌برداری DA (DAS)

نمونه‌برداری در دسترس بودن داده (Data Availability Sampling یا DAS) کلید فناوری Celestia و دیگر لایه‌های DA ماژولار است. این فناوری به نودهای سبک اجازه می‌دهد DA را تأیید کنند، بدون دانلود کل داده.

چگونه کار می‌کند؟ داده‌ی بلاک با کدگذاری پاک‌کننده (Erasure Coding) گسترش می‌یابد — مثلاً داده‌ی N بایتی به ۲N بایت تبدیل می‌شود. سپس نود سبک چند بلاک تصادفی از این داده‌ی گسترش‌یافته را درخواست می‌کند. اگر همه‌ی درخواست‌ها پاسخ داده شدند، نود می‌تواند با احتمال بسیار بالا مطمئن شود که کل داده در دسترس است.

چرا این کار می‌کند؟ اگر اپراتور بخشی از داده را پنهان کند، باید بخش بزرگی از داده‌ی گسترش‌یافته را هم پنهان کند (در غیر این صورت، نود سبک می‌تواند با کدگذاری پاک‌کننده، داده‌ی اصلی را بازسازی کند). اما اگر بخش بزرگی پنهان شود، احتمال اینکه نود سبک در نمونه‌برداری به آن‌ها برخورد کند، بالا می‌رود. این یعنی با نمونه‌برداری تصادفی کافی، نود می‌تواند با احتمال ۹۹٫۹٪ مطمئن شود که داده کامل در دسترس است.

کمیته‌های DA (DAC)

کمیته‌ی در دسترس بودن داده (Data Availability Committee یا DAC) یک راه‌حل قدیمی‌تر و متمرکزتر برای DA است. در این روش، یک گروه از نهادهای معتبر (مثلاً ۷ از ۱۰) داده‌ی رولآپ را ذخیره می‌کنند و تأیید می‌کنند که در دسترس است.

مزایا: ارزان و سریع. نیازی به فناوری پیچیده ندارد.

معایب: متمرکز است. اگر اکثریت DAC توطئه کنند یا هک شوند، DA شکست می‌خورد. این یک فرض اعتماد است.

نمونه‌ها: نسخه‌های قدیمی‌تر آپتیمیزم و برخی رولآپ‌های ZK از DAC استفاده می‌کردند. اما امروزه، اکثر رولآپ‌ها به‌سمت لایه‌های DA غیرمتمرکز (مثل Celestia یا بلاب‌های EIP-4844) حرکت می‌کنند.

تفاوت Rollup، Validium و Volition

یکی از مهم‌ترین تقسیم‌بندی‌ها در معماری ماژولار، تفاوت بین این سه نوع رولآپ است. تفاوت اصلی در این است که داده‌ی تراکنش‌ها کجا ذخیره می‌شود:

Rollup (رولآپ سنتی): داده‌ی تراکنش‌ها روی لایه ۱ اتریوم ذخیره می‌شود (با calldata یا بلاب EIP-4844). این امن‌ترین حالت است — داده‌ی اتریوم همیشه قابل دسترس است. اما گران است. آربیتروم و آپتیمیزم نمونه‌های اصلی هستند — راهنمای اکوسیستم آربیتروم.

Validium: داده به‌صورت آف‌چین ذخیره می‌شود، با کمیته‌ی DA یا یک زنجیره‌ی DA خارجی. ارزان‌تر است اما با فرض اعتماد. zkSync Portals و StarkEx نمونه‌های اصلی هستند. اگر DAC یا زنجیره‌ی DA از کار بیفتد، کاربران ممکن است نتوانند دارایی خود را خارج کنند.

Volition: حالت ترکیبی. بخشی از تراکنش‌ها مثل Rollup (داده روی اتریوم) و بخشی مثل Validium (داده آف‌چین) پردازش می‌شوند. کاربر می‌تواند انتخاب کند: تراکنش‌های بزرگ با Validium (ارزان‌تر) و تراکنش‌های امن با Rollup. zkSync Era نمونه‌ی اصلی است.

ویژگیRollupValidiumVolition
محل ذخیره‌ی دادهL1 اتریومآف‌چین (DAC/DA)هر دو
امنیتبالاترینمتوسطقابل انتخاب
هزینهگرانارزانمتوسط
فرض اعتمادنداردبه DAC داردبخشی دارد
نمونهArbitrum, OPStarkExzkSync Era

لایه‌های DA بزرگ

در حال حاضر چندین لایه‌ی DA فعال وجود دارد. هر کدام مزایا و معایب خود را دارند:

Celestia
اجماع Proof-of-Stake
لایه‌ی در دسترس بودن داده

اولین بلاکچین اختصاصی DA با فناوری نمونه‌برداری (DAS) و کدگذاری پاک‌کننده. توکن بومی TIA. رولآپ‌هایی مثل Manta Pacific و Movement از آن استفاده می‌کنند.

EigenDA
ری‌استیکینگ ETH
لایه‌ی در دسترس بودن داده

سرویس DA مبتنی بر EigenLayer که با ری‌استیکینگ ETH امنیت می‌گیرد. Mantle و Taiko از آن استفاده می‌کنند. ارزان‌تر از اتریوم و امن‌تر از DAC.

Avail
اجماع Proof-of-Stake
لایه‌ی در دسترس بودن داده

پروژه‌ای که ابتدا زیرمجموعه‌ی پالیگان بود و سپس جدا شد. ترکیبی از DA و اجماع برای رولآپ‌ها و زنجیره‌های مستقل.

Near DA
اجماع Near PoS
لایه‌ی در دسترس بودن داده

لایه‌ی DA از بلاکچین نِر که برای رولآپ‌های اتریوم طراحی شده و هزینه‌ی پایینی دارد.

Ethereum Blobs
امنیت کامل اتریوم
لایه‌ی در دسترس بودن داده

بلاب‌های EIP-4844 (Proto-Danksharding) که از مارس ۲۰۲۴ فعال شده‌اند. ارزان‌تر از کال‌دیتا اما گران‌تر از لایه‌های خارجی.

Polygon Avail
اجماع PoS
لایه‌ی در دسترس بودن داده

راهکار ذخیره‌سازی داده برای زنجیره‌های پالیگان و سایر رولآپ‌ها با تمرکز بر کارایی و ارزانی.

برای درک بهتر فناوری ZK که برخی رولآپ‌ها استفاده می‌کنند، راهنمای ZK و برای آشنایی با پل‌ها، راهنمای پل‌ها را ببینید.

معماری عمیق DAS و کدگذاری پاک‌کننده

برای درک بهتر DAS، بیایید نگاهی به معماری فنی آن بیندازیم. کدگذاری پاک‌کننده (Erasure Coding) قلب این فناوری است.

کدگذاری پاک‌کننده چیست؟ این یک تکنیک ریاضی است که داده‌ی N بایتی را به ۲N بایت (یا بیشتر) گسترش می‌دهد. اگر شما هر N بایت از داده‌ی ۲N بایتی را داشته باشید، می‌توانید کل داده‌ی اصلی را بازسازی کنید. این یعنی حتی اگر نیمی از داده گم شده باشد، باز هم قابل بازیابی است.

تأیید Fraud Proof: اگر اپراتور داده‌ی ناقص منتشر کند، نودهای سبک با DAS متوجه می‌شوند. سپس می‌توانند یک Fraud Proof بسازند و به شبکه اعلام کنند که داده‌ی بلاک ناقص است. این کار، مکانیزم امنیتی رولآپ را فعال می‌کند.

نمودار معماری DA و DAS

   ROLLUP OPERATOR                DA LAYER (Celestia)             LIGHT NODE (Mobile)
   ---------------                ------------------              -----------------

   1. Process 1000 txs            +---------------------+
   2. Build block                 |  Receive block      |
   3. Erasure-code data  +------> |  Erasure-coded data |
      (N bytes -> 2N bytes)       |  16 shares x 256 B  |
                                  +---------------------+
                                            |
                                            |  3. Random sampling
                                            v
                                  +---------------------+
                                  |  Light node asks    |
                                  |  for random shares  |  <----+
                                  |  (e.g. shares #3,   |       |
                                  |   #7, #11, #15)     |       |
                                  +---------------------+       |
                                            |                   |
                                            v                   |
                                  +---------------------+       |
                                  |  If all answers OK  |  yes  |
                                  |  => data available  | ------+
                                  |  If any fails       |
                                  |  => raise alert     |
                                  +---------------------+
                                            |
                                            v
                                  +---------------------+
                                  |  If alert raised,   |
                                  |  build Fraud Proof  |
                                  |  -> slash operator  |
                                  +---------------------+

اقتصاد لایه‌های DA

لایه‌های DA یک بازار جدید در اکوسیستم بلاکچین ایجاد کرده‌اند. این لایه‌ها برای ذخیره‌سازی داده هزینه دریافت می‌کنند و این درآمد بین ولیدیتورها توزیع می‌شود.

مدل کسب درآمد: رولآپ‌ها برای ارسال داده‌ی تراکنش‌ها به لایه‌ی DA، کارمزد می‌پردازند. این کارمزد معمولاً بر اساس بایت داده محاسبه می‌شود. Celestia با کارمزد بسیار پایین (کمتر از ۰٫۰۱ دلار برای هر کیلوبایت) رقابت می‌کند.

اقتصاد توکن TIA: توکن Celestia برای کارمزد DA، استیکینگ و حاکمیت استفاده می‌شود. استیکرها از کارمزدها و پاداش بلاک درآمد کسب می‌کنند. این یک اقتصاد دایره‌ای است: رولآپ‌ها پول می‌دهند، استیکرها پول می‌گیرند، شبکه امن می‌ماند.

اقتصاد EigenDA: EigenDA با ری‌استیکینگ ETH کار می‌کند. اپراتورها ETH خود را در EigenLayer استیک می‌کنند و برای تأیید داده‌ی DA، پاداش می‌گیرند. این کار، امنیت اتریوم را برای DA قرض می‌گیرد — راهنمای ری‌استیکینگ را ببینید.

چگونه رولآپ از DA استفاده می‌کند

فرآیند استفاده‌ی رولآپ از لایه‌ی DA به این صورت است:

مرحله ۱: پردازش تراکنش. رولآپ تراکنش‌های کاربران را دریافت و در بلاک‌های رولآپ پردازش می‌کند.

مرحله ۲: ارسال داده به DA. رولآپ داده‌ی فشرده‌ی تراکنش‌ها (نه فقط نتیجه‌ی نهایی) را به لایه‌ی DA می‌فرستد.

مرحله ۳: ذخیره‌ی داده. لایه‌ی DA داده را در بلاک خود ذخیره می‌کند. این داده قابل دسترس برای هر کسی است.

مرحله ۴: ارسال نتیجه به اتریوم. رولآپ نتیجه‌ی نهایی (وضعیت جدید) و یک اثبات (Fraud Proof یا Validity Proof) را به اتریوم می‌فرستد.

مرحله ۵: بازرسی توسط نودها. هر کس می‌تواند داده را از لایه‌ی DA دانلود کند، وضعیت را بازسازی و با نتیجه‌ی اعلام‌شده مقایسه کند. اگر اختلافی باشد، می‌تواند به اتریوم اعلام کند.

نمونه‌ی عملی: فرض کنید رولآپ Manta Pacific یک بلاک با ۱۰٬۰۰۰ تراکنش پردازش می‌کند. اپراتور داده‌ی فشرده‌ی این تراکنش‌ها (حدود ۱۰۰ کیلوبایت) را به Celestia می‌فرستد و کارمزدی حدود ۰٫۰۰۱ دلار می‌پردازد. سپس نتیجه‌ی نهایی وضعیت را با یک اثبات ZK به اتریوم می‌فرستد. اگر اپراتور تقلب کرده باشد، نودهای مستقل می‌توانند داده را از Celestia بگیرند، وضعیت را بازسازی و تقلب را ثابت کنند. این کار، امنیت سرمایه‌ی کاربران را بدون نیاز به اعتماد به اپراتور تضمین می‌کند.

تفاوت هزینه: قبل از EIP-4844، ذخیره‌ی همین ۱۰۰ کیلوبایت روی اتریوم (با calldata) حدود ۱۰ تا ۵۰ دلار هزینه داشت. با بلاب‌های EIP-4844، این رقم به زیر ۱ دلار رسید. اما با Celestia، هزینه‌ی واقعی زیر ۰٫۰۱ دلار است. این تفاوت هزار برابری، اهمیت لایه‌های DA اختصاصی را نشان می‌دهد.

برای درک بهتر نحوه‌ی کار قراردادهای هوشمند که این فرآیند را مدیریت می‌کنند، راهنمای قراردادهای هوشمند را ببینید.

DA و کلاینت‌های سبک

یکی از مهم‌ترین کاربردهای DA، توانمندسازی کلاینت‌های سبک (Light Clients) است. کلاینت سبک، نودی است که بدون دانلود کل بلاکچین، می‌تواند تراکنش‌ها را تأیید کند.

چرا کلاینت سبک مهم است؟ بیشتر کاربران بلاکچین از موبایل یا مرورگر استفاده می‌کنند. این دستگاه‌ها نمی‌توانند صدها گیگابایت داده را ذخیره کنند. کلاینت سبک، بلاکچین را برای این کاربران قابل استفاده می‌کند.

DA نقش کلیدی دارد: بدون DA، کلاینت سبک به نودهای کامل اعتماد می‌کند. با DAS، کلاینت سبک می‌تواند خودش DA را تأیید کند — این یعنی کیف پول موبایل می‌تواند بدون اعتماد به شخص ثالث، تراکنش‌ها را تأیید کند. این کار، غیرمتمرکزسازی را به‌شدت افزایش می‌دهد.

برای آشنایی با مفاهیم مرتبط، راهنمای Account Abstraction و راهنمای کارمزد گس را ببینید.

DA در برابر Retrievability

یک تمایز مهم در بحث DA، تفاوت بین «در دسترس بودن داده» (Data Availability) و «قابلیت بازیابی داده» (Data Retrievability) است.

در دسترس بودن داده: داده در حال حاضر قابل تأیید و دسترس است. هر کسی بتواند آن را الان بررسی کند. این مفهوم کوتاه‌مدت است.

قابلیت بازیابی: داده در طولانی‌مدت قابل بازیابی است. اگر بعد از یک سال بخواهید داده را بگیرید، هنوز وجود داشته باشد.

مثال: بلاب‌های EIP-4844 اتریوم فقط حدود ۱۸ روز نگهداری می‌شوند. این یعنی DA دارند (در این ۱۸ روز، هر کس می‌تواند آن‌ها را بررسی کند) اما Retrievability دائمی ندارند. در مقابل، داده‌ی روی Celestia دائمی‌تر است (سال‌ها نگهداری می‌شود).

چرا این تمایز مهم است؟ برای رولآپ، DA کوتاه‌مدت کافی است (چون در این مدت، نودها می‌توانند اختلاف را اعلام کنند). اما برای آرشیو تاریخی، Retrievability لازم است. پروژه‌هایی مثل The Graph یا Celestia برای این کار طراحی شده‌اند.

Data Availability
  • • داده‌ی قابل تأیید در حال حاضر
  • • برای رولآپ کافی است
  • • کوتاه‌مدت (مثلاً ۱۸ روز برای EIP-4844)
  • • مکانیزم: DAS، DAC، blobs
Data Retrievability
  • • داده‌ی قابل بازیابی در طولانی‌مدت
  • • برای آرشیو تاریخی لازم است
  • • دائمی (مثلاً سال‌ها روی Celestia)
  • • مکانیزم: IPFS، Arweave، Celestia

نکات کاربردی برای کاربران ایرانی

برای کاربران ایرانی، درک DA به ارزیابی رولآپ‌ها و انتخاب پلتفرم مناسب کمک می‌کند:

۱. ارزیابی رولآپ‌ها بر اساس DA: قبل از استفاده از یک رولآپ، بررسی کنید که DA آن چیست. رولآپ‌هایی که از بلاب‌های اتریوم یا Celestia استفاده می‌کنند، امن‌تر از آن‌هایی هستند که از DAC متمرکز استفاده می‌کنند. برای آشنایی با دیفای، راهنمای دیفای را ببینید.

۲. دسترسی به اکوسیستم Celestia و Avail: کاربران ایرانی می‌توانند از رولآپ‌های مبتنی بر Celestia (مثل Manta Pacific) و Avail استفاده کنند. این رولآپ‌ها کارمزد بسیار پایینی دارند و برای استفاده‌ی روزانه مناسب‌اند.

۳. استیکینگ توکن‌های DA: می‌توانید TIA یا AVAIL را استیک کنید و بازده کسب کنید. اما مراقب ریسک‌ها باشید: نوسان قیمت توکن می‌تواند بازده را خنثی کند.

۴. احتیاط با Validium: رولآپ‌های Validium با فرض اعتماد به DAC هستند. اگر DAC از کار بیفتد یا هک شود، دارایی شما ممکن است در خطر باشد. اگر مقدار دارایی شما بزرگ است، رولآپ‌های سنتی (Rollup) امن‌تر هستند.

۵. مدیریت ریسک و پل‌ها: جابجایی دارایی بین لایه‌های مختلف نیاز به پل دارد. پل‌ها ریسک هک دارند. هرگز همه‌ی دارایی خود را در یک لایه قرار ندهید و از پل‌های معتبر استفاده کنید — راهنمای سرمایه‌گذاری را ببینید.

۶. آموزش مداوم: فناوری DA به‌سرعت در حال تکامل است. با آخرین توسعه‌ها آشنا باشید — دایره‌المعارف و راهنمای Dencun را دنبال کنید.

هشدار: ریسک Validium برای کاربران ایرانی

برخی رولآپ‌های Validium به کاربران ایرانی وعده‌ی کارمزد بسیار پایین می‌دهند. اما این رولآپ‌ها با فرض اعتماد به DAC هستند. اگر DAC تحت فشار تحریم‌ها قرار گیرد یا از کار بیفتد، ممکن است دارایی شما قابل دسترس نباشد. برای مقدار‌های بزرگ، رولآپ‌های سنتی (Arbitrum، Optimism) با DA روی اتریوم، امن‌تر هستند. برای راهنمایی کامل، راهنمای قوانین رمزارز و راهنمای قوانین رمزارز در ایران را ببینید.

سوالات متداول

در دسترس بودن داده (Data Availability) چیست؟▾

در دسترس بودن داده (Data Availability یا DA) به معنای آن است که نودهای شبکه بتوانند تأیید کنند داده‌ی تراکنش‌های یک بلاک واقعاً منتشر شده و قابل دسترس است، بدون اینکه کل داده را دانلود کنند. این مفهوم برای رولآپ‌ها حیاتی است: اگر داده‌ی رولآپ در دسترس نباشد، اپراتورها می‌توانند وضعیت را پنهان کنند و سرمایه‌ی کاربران را بدزدند. لایه‌های DA مثل Celestia با نمونه‌برداری تصادفی این تأیید را ممکن می‌کنند.

تفاوت Rollup، Validium و Volition چیست؟▾

Rollup داده‌ی تراکنش‌ها را روی لایه ۱ اتریوم (با کال‌دیتا یا بلاب EIP-4844) ذخیره می‌کند — امن‌ترین حالت اما گران. Validium داده را به‌صورت آف‌چین با کمیته‌ی DA (DAC) یا زنجیره‌ی DA خارجی ذخیره می‌کند — ارزان اما با فرض اعتماد به کمیته. Volition حالت ترکیبی است: بخشی از تراکنش‌ها مثل Rollup و بخشی مثل Validium پردازش می‌شوند تا تعادل هزینه و امنیت برقرار شود.

نمونه‌برداری در دسترس بودن داده (DAS) چگونه کار می‌کند؟▾

نمونه‌برداری DAS به نودهای سبک اجازه می‌دهد بدون دانلود کل داده، در دسترس بودن آن را تأیید کنند. داده‌ی بلاک با کدگذاری پاک‌کننده (Erasure Coding) گسترش می‌یابد. سپس نود سبک چند بخش تصادفی و کوچک را درخواست می‌کند. اگر همه پاسخ داده شدند، با احتمال بسیار بالا کل داده در دسترس است. اگر یک درخواست ناموفق بود، نود هشدار می‌دهد. این نوآوری، کلید فناوری Celestia است.

تفاوت در دسترس بودن داده با قابلیت بازیابی داده چیست؟▾

در دسترس بودن داده (Data Availability) یعنی داده در حال حاضر قابل تأیید و دسترس است — هر کسی بتواند آن را الان بررسی کند. قابلیت بازیابی (Retrievability) یعنی داده در طولانی‌مدت قابل بازیابی است. بلاب‌های EIP-4844 اتریوم فقط حدود ۱۸ روز در دسترس‌اند و سپس حذف می‌شوند — یعنی DA دارند اما Retrievability دائمی ندارند. در مقابل، داده‌ی روی Celestia دائمی‌تر است.

مهم‌ترین لایه‌های DA کدامند؟▾

مهم‌ترین لایه‌های DA عبارت‌اند از: Celestia (اولین زنجیره‌ی اختصاصی DA با فناوری DAS)، EigenDA (سرویس DA مبتنی بر ری‌استیکینگ EigenLayer)، Avail (پروژه‌ای که ابتدا زیرمجموعه‌ی پالیگان بود)، Near DA (لایه‌ی DA از بلاکچین نِر) و خود اتریوم با بلاب‌های EIP-4844. انتخاب بین آن‌ها به هزینه، امنیت و تخصص بستگی دارد.

جمع‌بندی

لایه در دسترس بودن داده (Data Availability) یکی از مهم‌ترین مفاهیم در معماری بلاکچین ماژولار است. DA تضمین می‌کند که داده‌ی تراکنش‌های رولآپ منتشر شده و قابل تأیید است — بدون آن، اپراتورهای رولآپ می‌توانند سرمایه‌ی کاربران را بدزدند.

نمونه‌برداری DA (DAS) با کدگذاری پاک‌کننده، به نودهای سبک اجازه می‌دهد بدون دانلود کل داده، DA را تأیید کنند. این نوآوری، کلید فناوری Celestia است. لایه‌های DA اصلی شامل Celestia، EigenDA، Avail، Near DA و بلاب‌های EIP-4844 اتریوم هستند. تفاوت Rollup، Validium و Volition در محل ذخیره‌ی داده است: Rollup روی L1، Validium آف‌چین با DAC، و Volition حالت ترکیبی.

برای کاربران ایرانی، درک DA به انتخاب رولآپ مناسب، ارزیابی ریسک و استفاده‌ی بهینه از اکوسیستم ماژولار کمک می‌کند. با احتیاط در Validium، انتخاب پل‌های معتبر و آموزش مداوم، می‌توان از این فناوری بهره‌مند شد. برای ادامه‌ی مسیر، راهنمای لایه ۲، راهنمای بلاکچین ماژولار، راهنمای ZK و دایره‌المعارف را ببینید.