آربی‌کوین
راهنمای بلاکچین ماژولار بیش از ۲۰۰۰ کلمهزمان مطالعه: ~۱۷ دقیقه

بلاکچین ماژولار (Modular Blockchain) چیست؟ راهنمای جامع

بلاکچین ماژولار (Modular Blockchain) یکی از مهم‌ترین تحولات معماری شبکه‌های بلاکچینی در دهه‌ی ۲۰۲۰ است. در این رویکرد، وظایف بلاکچین به لایه‌های تخصصی تفکیک می‌شوند: اجرا، تسویه، اجماع و در دسترس بودن داده. این راهنما، مفهوم بلاکچین ماژولار، تفاوت آن با معماری مونولیتیک، پروژه‌های پیشرو مثل Celestia و EigenDA و آینده‌ی این رویکرد را برای کاربران ایرانی توضیح می‌دهد.

مقدمه: بلاکچین ماژولار چیست؟

بلاکچین ماژولار (Modular Blockchain) رویکردی در معماری شبکه‌های بلاکچینی است که در آن وظایف مختلف بلاکچین به لایه‌های جداگانه و تخصصی تفکیک می‌شوند. هر لایه فقط یک وظیفه‌ی مشخص را انجام می‌دهد و به‌طور جداگانه بهینه می‌شود. این تقسیم کار، همان اصولی را دنبال می‌کند که در مهندسی نرم‌افزار مدرن رایج است: تفکیک دغدغه‌ها (Separation of Concerns).

یک بلاکچین سنتی چهار وظیفه‌ی اصلی دارد: اجرا (پردازش تراکنش‌ها و قراردادهای هوشمند)، تسویه (قطعی شدن تراکنش‌ها و حل اختلافات)، اجماع (ترتیب بلاک‌ها و توافق نودها) و در دسترس بودن داده (ذخیره‌ی داده‌ی تراکنش‌ها برای بازرسی). در بلاکچین مونولیتیک همه‌ی این چهار وظیفه در یک زنجیره انجام می‌شود. در بلاکچین ماژولار، هر وظیفه به یک لایه‌ی مستقل سپرده می‌شود.

برای درک بهتر، می‌توانید بلاکچین را به یک کارخانه‌ی تولید تشبیه کنید. در یک کارخانه‌ی مونولیتیک، همه‌ی مراحل تولید در یک سالن بزرگ و توسط یک تیم انجام می‌شود. در کارخانه‌ی ماژولار، هر مرحله در خط تولید جداگانه‌ای انجام می‌شود و هر خط به‌طور مستقل بهینه می‌شود. نتیجه‌ی نهایی همان محصول است، اما کارخانه‌ی ماژولار می‌تواند بسیار بزرگ‌تر و سریع‌تر شود.

اتریوم به‌عنوان مهم‌ترین نمونه‌ی بلاکچین ماژولار شناخته می‌شود: لایه‌ی پایه (L1) تسویه و اجماع را انجام می‌دهد، رولآپ‌ها مثل آربیتروم و آپتیمیزم اجرای تراکنش‌ها را برعهده دارند و لایه‌های DA مثل Celestia یا بلاب‌های EIP-4844 داده‌ی تراکنش‌ها را ذخیره می‌کنند. برای آشنایی بیشتر با مفاهیم پایه، راهنمای بلاکچین را بخوانید.

بلاکچین مونولیتیک در برابر ماژولار

برای درک بلاکچین ماژولار، باید آن را با بلاکچین مونولیتیک مقایسه کنیم. این دو رویکرد دو فلسفه‌ی متفاوت برای مقیاس‌پذیری بلاکچین هستند.

بلاکچین مونولیتیک: همه‌ی وظایف (اجرا، تسویه، اجماع و DA) در یک زنجیره انجام می‌شود. نمونه‌ی اصلی سولانا است. مزیت اصلی، سادگی و یکپارچگی است: فقط یک شبکه دارید، یک کیف پول، یک بلوک اکسپلورر. تجربه‌ی کاربری ساده است و سرعت بالا است. اما این زنجیره‌ها به سقف سخت‌افزاری می‌رسند — هر نود باید قدرتمند باشد و تراکنش‌های کل شبکه را پردازش کند.

بلاکچین ماژولار: وظایف تفکیک می‌شوند. اتریوم تسویه را انجام می‌دهد، رولآپ‌ها اجرا می‌کنند، Celestia داده را ذخیره می‌کند. هر لایه می‌تواند مستقل بهینه شود. رولآپ‌ها می‌توانند به هزاران زنجیره افزایش یابند، در حالی که لایه‌ی تسویه ثابت می‌ماند. اما این پیچیدگی را به‌همراه می‌آورد: کاربر باید بین چندین زنجیره جابجا شود، پل‌ها مورد نیاز است و تجربه‌ی کاربری پیچیده‌تر می‌شود.

ویژگیمونولیتیک (Solana)ماژولار (Ethereum + Rollups)
معماریهمه‌ی وظایف در یک زنجیرهتفکیک لایه‌های تخصصی
سادگیساده‌تر، یک شبکهپیچیده‌تر، چندین لایه
مقیاس‌پذیریسقف سخت‌افزاری نودتقریباً نامحدود با افزودن رولآپ
حاکمیت برنامه‌هامحدود به قوانین شبکهرولآپ مستقل، app-chain
تجربه‌ی کاربریساده‌تر، یک کیف پولپیچیده‌تر، نیاز به پل
نمونه‌هاSolana، Monad، SeiEthereum، Arbitrum، Celestia

نمودار معماری: مونولیتیک در برابر ماژولار

  MONOLITHIC                MODULAR
  (Solana, Monad)           (Ethereum + Rollups + DA)

  +-------------+           +-------------------+
  | Execution   |           | Execution Layer   |  (Arbitrum, Optimism, zkSync)
  | Settlement  |           +-------------------+
  | Consensus   |                     |
  | Data Avail. |           +-------------------+
  |             |           | Settlement Layer  |  (Ethereum L1)
  |     ALL     |           +-------------------+
  |   IN ONE    |                     |
  |   CHAIN     |           +-------------------+
  |             |           | Consensus Layer   |  (Ethereum PoS)
  +-------------+           +-------------------+
                            |          |
                  +---------+          +-----------+
                  |                                |
          +---------------+                +---------------+
          | DA Layer      |                | DA Layer      |
          | (Celestia,    |                | (Ethereum     |
          |  EigenDA)     |                |  Blobs 4844)  |
          +---------------+                +---------------+

چرا تز ماژولار شکل گرفت؟

تز ماژولار از یک مشکل اساسی پدید آمد: مشکل مقیاس‌پذیری. بلاکچین‌های مونولیتیک، با وجود سرعت بالا، به یک سقف سخت می‌رسند. هر نود باید همه‌ی تراکنش‌ها را پردازش کند، همه‌ی داده را ذخیره کند و در اجماع شرکت کند. این یعنی اندازه‌ی بلاک و سرعت شبکه محدود به قدرت سخت‌افزاری یک نود است. سولانا با سخت‌افزار قدرتمند به ~۶۵٬۰۰۰ TPS می‌رسد، اما فراتر از آن بسیار دشوار است.

اتریوم در سال‌های ۲۰۲۰-۲۰۲۱ این مشکل را به‌شدت احساس کرد. کارمزد گس به بیش از ۲۰۰ دلار برای یک تراکنش ساده رسید و شبکه عملاً غیرقابل استفاده بود. راه‌حل اتریوم، تفکیک بود: به‌جای اینکه لایه‌ی پایه همه‌چیز را انجام دهد، اجازه دهیم رولآپ‌ها تراکنش‌ها را اجرا کنند و فقط نتایج نهایی به اتریوم بیاید.

اما رولآپ‌ها هم به ذخیره‌سازی داده نیاز داشتند تا هر کسی بتواند وضعیت را بازسازی و تأیید کند. ذخیره‌ی داده روی اتریوم (با کال‌دیتا) گران بود. این‌جا بود که ایده‌ی لایه‌ی DA اختصاصی شکل گرفت: زنجیره‌ای که فقط داده را ذخیره می‌کند و آن هم ارزان. برای درک بهتر این مفاهیم، راهنمای کارمزد گس و راهنمای Dencun را ببینید.

Mustafa Al-Bassam (بنیان‌گذار Celestia) در ۲۰۱۹ مقاله‌ی «Lazy Ledger» را منتشر کرد که اولین طرح جدی برای بلاکچین ماژولار بود. او استدلال کرد که بلاکچین‌ها نباید همه‌چیز را با هم انجام دهند و یک زنجیره‌ی فقط-DA می‌تواند مقیاس‌پذیری را به‌شدت افزایش دهد. این ایده بعدها به Celestia تبدیل شد.

اجزای پشته‌ی ماژولار

پشته‌ی بلاکچین ماژولار از چهار لایه‌ی اصلی تشکیل شده است. هر لایه می‌تواند توسط یک شبکه‌ی جداگانه ارائه شود:

۱. لایه‌ی اجرا (Execution Layer): این لایه تراکنش‌ها را پردازش می‌کند و قراردادهای هوشمند را اجرا می‌کند. رولآپ‌ها مثل آربیتروم، آپتیمیزم، zkSync و Starknet در این لایه قرار می‌گیرند. رولآپ‌ها تراکنش‌ها را خارج از زنجیره‌ی اصلی پردازش می‌کنند و فقط نتایج فشرده‌شده را به لایه‌ی تسویه می‌فرستند — راهنمای لایه ۲.

۲. لایه‌ی تسویه (Settlement Layer): این لایه قطعی بودن تراکنش‌ها را تضمین می‌کند و در صورت اختلاف، حل‌وفصل می‌کند. اتریوم لایه‌ی تسویه‌ی اصلی اکوسیستم ماژولار است. رولآپ‌ها نتایج خود را به اتریوم می‌فرستند و اتریوم با قراردادهای هوشمند آن‌ها را قطعی می‌کند.

۳. لایه‌ی اجماع (Consensus Layer): این لایه ترتیب بلاک‌ها را تعیین می‌کند و توافق نودها را ایجاد می‌کند. اتریوم با پروتکل PoS این کار را انجام می‌دهد. در برخی طراحی‌ها، اجماع و تسویه در یک لایه‌اند، اما می‌توان آن‌ها را هم جدا کرد — راهنمای مکانیسم‌های اجماع.

۴. لایه‌ی در دسترس بودن داده (Data Availability Layer): این لایه داده‌ی تراکنش‌های رولآپ را ذخیره می‌کند تا هر کسی بتواند وضعیت رولآپ را بازسازی و تأیید کند. Celestia، EigenDA، Avail و Near DA نمونه‌های این لایه‌اند. این لایه کلید مقیاس‌پذیری ماژولار است.

نمودار پشته‌ی ماژولار اتریوم

         User / dApp
             |
  +----------------------+        +----------------------+
  |  Arbitrum  | Optimism|       |  zkSync   | Starknet|   <-- Execution
  +----------------------+        +----------------------+
             |                                 |
             +-------------+   +---------------+
                           |   |
                  +----------------------+
                  |  Settlement Layer    |              <-- Ethereum L1
                  |  (Ethereum Base)     |
                  +----------------------+
                           |     |
              +------------+     +------------+
              |                                 |
  +-----------------------+       +-----------------------+
  | DA: Celestia/EigenDA  |       | DA: Ethereum Blobs    |
  | (External DA chains)  |       | (EIP-4844 Proto-Dank) |
  +-----------------------+       +-----------------------+

پروژه‌های بزرگ ماژولار

اکوسیستم بلاکچین ماژولار در سال‌های ۲۰۲۳-۲۰۲۴ به‌سرعت رشد کرده است. در ادامه، مهم‌ترین پروژه‌ها را معرفی می‌کنیم:

Celestia (TIA)
لایه‌ی DA
پروژه‌ی بلاکچین ماژولار

اولین بلاکچین اختصاصی DA که در ۲۰۲۳ راه‌اندازی شد. از DAS برای تأیید داده توسط نودهای سبک استفاده می‌کند و بازار سرمایه‌ای بالاتر از ۱۰ میلیارد دلار دارد.

EigenDA
لایه‌ی DA
پروژه‌ی بلاکچین ماژولار

سرویس DA مبتنی بر EigenLayer که با استفاده از ری‌استیکینگ ETH، امنیت داده را تأمین می‌کند. رولآپ‌هایی مثل Mantle و Taiko از آن استفاده می‌کنند.

Avail (AVAIL)
لایه‌ی DA
پروژه‌ی بلاکچین ماژولار

پروژه‌ای که ابتدا زیرمجموعه‌ی پالیگان بود و سپس جدا شد. ترکیبی از DA و اجماع برای رولآپ‌ها و زنجیره‌های مستقل ارائه می‌دهد.

EigenLayer
ری‌استیکینگ
پروژه‌ی بلاکچین ماژولار

پلتفرم ری‌استیکینگ که به سرویس‌های فعال (AVS) مثل EigenDA اجازه می‌دهد امنیت اتریوم را قرض کنند. ستون اصلی معماری ماژولار اتریوم است.

Near DA
لایه‌ی DA
پروژه‌ی بلاکچین ماژولار

لایه‌ی در دسترس بودن داده‌ای که توسط بلاکچین Near ارائه می‌شود و برای رولآپ‌های اتریوم طراحی شده تا از هزینه‌ی گس بکاهد.

Polygon Avail
زیرساخت DA
پروژه‌ی بلاکچین ماژولار

راهکار ذخیره‌سازی داده برای زنجیره‌های پالیگان و سایر رولآپ‌ها؛ ترکیبی از تکنیک کدگذاری پاک‌کننده و نمونه‌برداری تصادفی.

برای دیدن پروژه‌های مشابه در اکوسیستم‌های مرتبط، راهنمای اکوسیستم کاسموس و راهنمای اکوسیستم نِر را ببینید. اکوسیستم کاسموس به‌دلیل فلسفه‌ی زنجیره‌های مستقل (App-Chain)، از همان ابتدا ماژولار بوده است.

Celestia؛ اولین زنجیره‌ی اختصاصی DA

Celestia (با نماد TIA) اولین بلاکچین اختصاصی لایه‌ی DA است که در اکتبر ۲۰۲۳ راه‌اندازی شد. این پروژه محصول سال‌ها تحقیق Mustafa Al-Bassam، Ismail Khoffi و John Adler است و ایده‌ی «Lazy Ledger» را به واقعیت تبدیل کرد.

نوآوری اصلی Celestia: فناوری نمونه‌برداری در دسترس بودن داده (Data Availability Sampling یا DAS). در یک بلاکچین سنتی، برای تأیید اینکه داده‌ی یک بلاک در دسترس است، نود باید همه‌ی داده را دانلود کند. این کار برای نودهای سبک (موبایل، مرورگر) غیرممکن است. Celestia با DAS به نودهای سبک اجازه می‌دهد فقط بخش‌های تصادفی و کوچکی از داده را دانلود کنند و با احتمال بسیار بالا مطمئن شوند که کل داده قابل دسترس است.

مکانیزم DAS چگونه کار می‌کند؟ Celestia داده‌ی هر بلاک را با کدگذاری پاک‌کننده (Reed-Solomon Erasure Coding) گسترش می‌دهد — یعنی داده‌ی N بایتی به ۲N بایت تبدیل می‌شود. نود سبک چند بلاک تصادفی را درخواست می‌کند. اگر همه‌ی درخواست‌ها پاسخ داده شدند، با احتمال بالایی کل داده در دسترس است. اگر حتی یکی از درخواست‌ها ناموفق بود، نود می‌داند که داده کامل نیست.

توکن TIA: توکن بومی Celestia برای کارمزد ذخیره‌سازی داده، استیکینگ برای امنیت شبکه و حاکمیت استفاده می‌شود. Celestia در بدو راه‌اندازی، ایردراپ قابل توجهی به توسعه‌دهندگان و کاربران اکوسیستم اتریوم و کاسموس داد. بازار سرمایه‌ی Celestia در اوج خود از ۱۰ میلیارد دلار فراتر رفت.

رولآپ‌های مبتنی بر Celestia: رولآپ‌هایی مثل Manta Pacific، Movement و Dymension از Celestia به‌عنوان لایه‌ی DA استفاده می‌کنند. این کار هزینه‌ی ذخیره‌سازی داده را به‌شدت کاهش می‌دهد — در مقایسه با کال‌دیتای اتریوم، هزینه‌ی DA در Celestia می‌تواند تا ۱۰۰ برابر کمتر باشد.

نکته‌ی کاربردی: استیکینگ TIA

کاربران ایرانی می‌توانند TIA را در والیدیتورهای Celestia استیک کنند و بازده سالانه‌ای حدود ۸ تا ۱۵ درصد کسب کنند. برای این کار به کیف پول غیرحضانتی (مثل Keplr یا Leap) نیاز دارید. اما مراقب قفل‌شکن‌نما (unbonding period) حدود ۲۱ روزه باشید. برای آشنایی با مفاهیم استیکینگ و ری‌استیکینگ، راهنمای ری‌استیکینگ را ببینید.

رولآپ‌های ماژولار

رولآپ‌ها (Rollups) قلب معماری ماژولار اتریوم هستند. یک رولآپ تراکنش‌ها را خارج از زنجیره پردازش می‌کند، داده‌ی فشرده‌شده‌ی آن‌ها را به لایه‌ی DA می‌فرستد و نتایج قطعی را به اتریوم می‌دهد. این کار، مقیاس‌پذیری را به‌شدت افزایش می‌دهد: یک رولآپ می‌تواند هزاران تراکنش در ثانیه پردازش کند، در حالی که اتریوم فقط چند ده تراکنش در ثانیه.

تفاوت رولآپ سنتی و ماژولار: رولآپ‌های سنتی (مثل Arbitrum و Optimism اصلی) داده‌های خود را روی اتریوم با کال‌دیتا (calldata) ذخیره می‌کردند. این روش امن بود اما گران. رولآپ‌های ماژولار از لایه‌های DA خارجی (مثل Celestia یا EigenDA) یا بلاب‌های EIP-4844 اتریوم استفاده می‌کنند. این کار هزینه را تا ۹۰٪ کاهش می‌دهد.

نمونه‌های رولآپ ماژولار: Manta Pacific (با Celestia)، Movement (با Celestia)، Mantle (با EigenDA)، Dymension (با Celestia) و بسیاری دیگر. این رولآپ‌ها در عین حال که به اتریوم متصل‌اند، از لایه‌ی DA ارزان‌تر استفاده می‌کنند.

Validium و Volition: برخی رولآپ‌ها به‌جای ذخیره‌ی داده روی بلاکچین، از کمیته‌های DA (Data Availability Committees) استفاده می‌کنند. این حالت «Validium» نامیده می‌شود و ارزان‌تر است اما با فرض اعتماد به کمیته. حالت ترکیبی «Volition» نام دارد. برای درک بهتر این مفاهیم، راهنمای ZK و راهنمای در دسترس بودن داده را ببینید.

بحث مونولیتیک در برابر ماژولار

یکی از جذاب‌ترین بحث‌های بلاکچینی در سال‌های اخیر، تقابل این دو رویکرد است. هر دو طرف استدلال‌های قوی دارند.

استدلال مونولیتیک: سولانا و Monad معتقدند که یک زنجیره‌ی یکپارچه با بهینه‌سازی سخت‌افزاری می‌تواند به سرعت بسیار بالا برسد. Anatoly Yakovenko (بنیان‌گذار سولانا) استدلال می‌کند که پیچیدگی ماژولار، تجربه‌ی کاربری را خراب می‌کند و پل‌ها نقاط ضعف امنیتی هستند. سولانا می‌گوید: «یک شبکه، یک کیف پول، صفر پل.»

استدلال ماژولار: طرفداران ماژولار (مثل Vitalik Buterin و بنیان‌گذاران Celestia) معتقدند که یک زنجیره‌ی مونولیتیک به سقف می‌رسد. هیچ سخت‌افزاری نمی‌تواند همزمان اجرای میلیاردها تراکنش، ذخیره‌ی همه‌ی داده و اجماع را انجام دهد. تنها راه، تفکیک است. این رویکرد به حاکمیت برنامه‌ها (Sovereignty) هم کمک می‌کند: هر برنامه می‌تواند زنجیره‌ی خود را داشته باشد.

هم‌زیستی: در عمل، هر دو رویکرد در کنار هم وجود خواهند داشت. اتریوم و رولآپ‌های آن ماژولار می‌مانند. سولانا و Monad مونولیتیک باقی می‌مانند. کاربران بسته به نیاز خود (سرعت ساده در برابر مقیاس‌پذیری و حاکمیت) انتخاب می‌کنند.

مزایای مونولیتیک
  • • سادگی معماری و تجربه‌ی کاربری
  • • سرعت بالا و تأخیر کم
  • • عدم نیاز به پل بین لایه‌ها
  • • هم‌ترازی سریع وضعیت
مزایای ماژولار
  • • مقیاس‌پذیری نامحدود با افزودن رولآپ
  • • تخصص هر لایه در یک وظیفه
  • • حاکمیت برنامه‌ها و app-chain
  • • امنیت اتریوم + سرعت رولآپ

مزایای معماری ماژولار

معماری ماژولار چندین مزیت کلیدی دارد که آن را به مدل غالب اکوسیستم اتریوم تبدیل کرده است:

۱. مقیاس‌پذیری: هر لایه می‌تواند مستقل بهینه شود. لایه‌ی DA می‌تواند ظرفیت ذخیره‌سازی را افزایش دهد، رولآپ‌ها می‌توانند قدرت پردازشی خود را افزایش دهند و اتریوم لایه‌ی پایه را امن نگه می‌دارد. این تفکیک، مقیاس‌پذیری تقریباً نامحدود را ممکن می‌کند.

۲. انعطاف‌پذیری: توسعه‌دهندگان می‌توانند بهترین اجزا را انتخاب کنند: یک رولآپ ZK برای محرمانگی، Celestia برای DA ارزان، اتریوم برای امنیت. این «ترکیب و انتخاب» (Mix and Match) به نوآوری کمک می‌کند.

۳. تخصص‌گرایی: هر لایه فقط یک کار انجام می‌دهد و می‌تواند در آن بهترین باشد. Celestia فقط DA است و تمام تحقیقات خود را روی بهینه‌سازی DA متمرکز کرده است. این تخصص، کارایی را افزایش می‌دهد.

۴. حاکمیت برنامه‌ها (Sovereignty): هر برنامه می‌تواند زنجیره‌ی خود را داشته باشد (App-Chain) و قوانین خود را تعیین کند. این رویکرد، کنترل بیشتری به توسعه‌دهندگان می‌دهد. پلتفرم‌هایی مثل کاسموس و Dymension این امکان را فراهم می‌کنند.

چالش‌های معماری ماژولار

با وجود مزایا، معماری ماژولار چالش‌های جدی هم دارد:

۱. پیچیدگی: پشته‌ی ماژولار اجزای متعددی دارد و هر کجا که می‌روید، باید بدانید روی کدام لایه هستید. این پیچیدگی برای کاربران تازه‌کار گیج‌کننده است.

۲. شکاف نقدینگی (Liquidity Fragmentation):هر رولآپ استخر نقدینگی خود را دارد. کاربری که روی Arbitrum است، نمی‌تواند مستقیماً با استخر Optimism معامله کند. این شکاف، کارایی بازار را کاهش می‌دهد.

۳. پل‌ها و ریسک امنیتی: جابجایی دارایی بین لایه‌ها نیاز به پل دارد. پل‌ها بارها هدف هک قرار گرفته‌اند (Ronin، Wormhole، Nomad) — راهنمای پل‌ها را ببینید.

۴. تجربه‌ی کاربری چندزنجیره‌ای: کاربر باید بداند کدام دارایی روی کدام زنجیره است، گس هر زنجیره را تأمین کند و کیف پول‌های مختلف را مدیریت کند. این کار برای کاربر عادی دشوار است. راه‌حل‌هایی مثل Account Abstraction در حال بهبود این وضعیت هستند.

هشدار: ریسک پل‌های ماژولار

در معماری ماژولار، جابجایی دارایی بین لایه‌ها رایج است. اما پل‌ها یکی از آسیب‌پذیرترین اجزای بلاکچین هستند. بیش از ۲٫۵ میلیارد دلار در هک پل‌ها در سال‌های ۲۰۲۲-۲۰۲۳ به سرقت رفت. هرگز دارایی خود را به پل‌های ناشناس یا حسابرسی‌نشده منتقل نکنید. برای مدیریت ریسک در انتخاب پلتفرم، راهنمای سرمایه‌گذاری را ببینید.

نمونه‌برداری در دسترس بودن داده (DAS)

نمونه‌برداری در دسترس بودن داده (Data Availability Sampling یا DAS) کلید اصلی نوآوری بلاکچین ماژولار است. بدون DAS، ایده‌ی لایه‌ی DA اختصاصی عملاً ممکن نبود.

مشکل: در یک بلاکچین سنتی، برای تأیید اینکه داده‌ی یک بلاک واقعاً در دسترس است (نه پنهان شده)، نود باید کل داده را دانلود کند. این کار برای نودهای سبک (موبایل، مرورگر، IoT) غیرممکن است — بلاک‌های چند مگابایتی را نمی‌توان روی موبایل دانلود کرد.

راه‌حل DAS: نود سبک چند بخش تصادفی و کوچک از داده را درخواست می‌کند. اگر همه پاسخ داده شدند، با احتمال بسیار بالا کل داده در دسترس است. اگر یک درخواست ناموفق بود، نود می‌داند که داده کامل نیست و هشدار می‌دهد.

کدگذاری پاک‌کننده (Erasure Coding): این کلید فنی DAS است. داده‌ی بلاک با استفاده از کدگذاری Reed-Solomon گسترش می‌یابد — مثلاً داده‌ی ۱ مگابایتی به ۲ مگابایت تبدیل می‌شود (داده‌ی اصلی + پریتی). نود سبک می‌تواند با دانلود فقط بخشی از داده‌ی گسترش‌یافته، کل داده را بازسازی کند.

مزیت: با DAS، هزاران نود سبک می‌توانند به‌صورت همزمان در دسترس بودن داده را تأیید کنند، بدون اینکه بار دانلود سنگین روی هر کدام باشد. این کار، غیرمتمرکزسازی را به‌شدت افزایش می‌دهد. برای درک عمیق‌تر، راهنمای در دسترس بودن داده را ببینید.

Danksharding اتریوم و EIP-4844

اتریوم هم در حال حرکت به‌سمت معماری ماژولار است. این حرکت با دو مرحله انجام می‌شود: Proto-Danksharding (EIP-4844) که در مارس ۲۰۲۴ فعال شد و Full Danksharding که در آینده خواهد آمد.

EIP-4844 (Proto-Danksharding): این ارتقاء نوع داده‌ی جدیدی به نام «Blob» به اتریوم اضافه کرد. بلاب‌ها داده‌ی بزرگ و ارزان هستند که برای ذخیره‌ی داده‌ی رولآپ استفاده می‌شوند. قبل از این ارتقاء، رولآپ‌ها داده را با calldata ذخیره می‌کردند که گران بود. با بلاب‌ها، هزینه‌ی گس رولآپ‌ها تا ۱۰ تا ۱۰۰ برابر کاهش یافت — راهنمای Dencun و راهنمای Pectra را ببینید.

Full Danksharding: این مرحله نهایی است که در آن اتریوم به یک لایه‌ی DA کامل تبدیل می‌شود. بلاب‌ها بزرگ‌تر می‌شوند، DAS پیاده‌سازی می‌شود و نودهای سبک می‌توانند بدون دانلود همه‌ی داده، آن را تأیید کنند. این کار، اتریوم را به یک لایه‌ی DA رقیب Celestia تبدیل می‌کند. انتظار می‌رود Full Danksharding در سال‌های ۲۰۲۶-۲۰۲۷ فعال شود.

تأثیر روی رولآپ‌ها: با Danksharding کامل، اتریوم می‌تواند ظرفیت DA خود را به ۱۰۰ مگابایت در ثانیه برساند. این یعنی هزاران رولآپ می‌توانند همزمان کار کنند و کارمزد رولآپ‌ها به چند سنت کاهش می‌یابد. برای درک تأثیر این روی دیفای، راهنمای دیفای را ببینید.

آینده‌ی بلاکچین ماژولار

آینده‌ی بلاکچین ماژولار روشن به‌نظر می‌رسد. چندین روند اصلی در حال شکل‌گیری است:

رشد اکوسیستم Celestia: با گذشت زمان، رولآپ‌های بیشتری به Celestia روی می‌آورند. ابزارهایی مثل Rollmint و Blobstream توسعه‌ی رولآپ روی Celestia را ساده کرده‌اند. انتظار می‌رود تا پایان ۲۰۲۵، ده‌ها رولآپ جدید روی Celestia راه‌اندازی شود.

پذیرش EigenDA: EigenDA به‌دلیل امنیت بالا (مبتنی بر ری‌استیکینگ ETH) و یکپارچگی با اکوسیستم اتریوم، در حال جذب رولآپ‌های بزرگ است. Mantle، Taiko و برخی رولآپ‌های ZK از EigenDA استفاده می‌کنند.

حرکت اتریوم به Danksharding کامل: این کار، اتریوم را به یک رقیب جدی برای Celestia تبدیل می‌کند. اما احتمالاً لایه‌های DA خارجی به‌دلیل ارزانی و تخصص باقی می‌مانند.

استانداردسازی: استانداردهایی مثل RaaS (Rollup as a Service) و SDKهای ماژولار در حال توسعه‌اند تا راه‌اندازی رولآپ ساده شود. این کار، رشد تعداد رولآپ‌ها را تسریع می‌کند.

برای درک بهتر معماری قراردادهای هوشمند که روی این لایه‌ها اجرا می‌شوند، راهنمای قراردادهای هوشمند را ببینید.

نکات کاربردی برای کاربران ایرانی

کاربران ایرانی می‌توانند از اکوسیستم بلاکچین ماژولار بهره‌مند شوند، اما با احتیاط:

۱. دسترسی به اکوسیستم ماژولار: رولآپ‌های ماژولار مثل Manta Pacific و Mantle برای کاربران ایرانی قابل دسترس‌اند. اما برای استفاده از آن‌ها به کیف پول غیرحضانتی (مثل متامسک یا Rabby) و VPN نیاز دارید.

۲. استیکینگ Celestia: می‌توانید TIA را در والیدیتورهای Celestia استیک کنید و بازده کسب کنید. کیف پول Keplr یا Leap برای این کار مناسب است. مراقب قفل‌شکن‌نمای ۲۱ روزه باشید.

۳. درک معماری قبل از سرمایه‌گذاری: قبل از سرمایه‌گذاری در پروژه‌های ماژولار، معماری آن‌ها را درک کنید. روی کدام لایه‌ی DA هستند؟ آیا به اتریوم متصل‌اند؟ چه پلی دارند؟ این اطلاعات به ارزیابی ریسک کمک می‌کند.

۴. احتیاط با ایردراپ‌های ماژولار: بسیاری از پروژه‌های ماژولار (مثل Celestia، Dymension، EigenLayer) ایردراپ قابل توجهی داده‌اند. اما احتیاط کنید: برخی پروژه‌های ناشناس با وعده‌ی ایردراپ، کاربران را کلاهبرداری می‌کنند — راهنمای ایردراپ را ببینید.

۵. مدیریت کارمزد: یکی از مزایای ماژولار برای ایرانیان، کارمزد پایین است. رولآپ‌های ماژولار معمولاً کارمزد زیر ۰٫۱ دلار دارند. این کار، استفاده از دیفای را برای ایرانیان قابل‌توجه می‌کند.

۶. آموزش مداوم: بلاکچین ماژولار یک حوزه‌ی در حال تکامل سریع است. با آخرین توسعه‌ها آشنا باشید — دایره‌المعارف و اخبار رمزارز را دنبال کنید.

نکته‌ی کاربردی: شروع با اکوسیستم ماژولار

اگر می‌خواهید با بلاکچین ماژولار آشنا شوید، از رولآپ‌های شناخته‌شده مثل Arbitrum یا Optimism شروع کنید (با بلاب‌های EIP-4844، این‌ها هم ماژولار شده‌اند). بعد می‌توانید رولآپ‌های مبتنی بر Celestia مثل Manta Pacific را امتحان کنید. کیف پول Rabby برای مدیریت چندزنجیره‌ای بسیار مناسب است. برای یادگیری بیشتر، دایره‌المعارف و راهنمای بلاکچین را ببینید.

سوالات متداول

بلاکچین ماژولار (Modular Blockchain) چیست؟▾

بلاکچین ماژولار رویکردی است که در آن وظایف بلاکچین (اجرا، تسویه، اجماع و در دسترس بودن داده) به لایه‌های تخصصی و جداگانه تفکیک می‌شوند. در مقابل، بلاکچین مونولیتیک همه‌ی این وظایف را در یک زنجیره انجام می‌دهد. اتریوم با لایه‌ی پایه برای تسویه و رولآپ‌ها برای اجرا و Celestia برای داده، نمونه‌ی اصلی معماری ماژولار است.

تفاوت بلاکچین مونولیتیک و ماژولار چیست؟▾

در بلاکچین مونولیتیک مثل سولانا، همه‌ی وظایف (اجرا، تسویه، اجماع و ذخیره‌ی داده) در یک زنجیره انجام می‌شود که سادگی و سرعت بالا را به‌همراه دارد اما به سقف مقیاس‌پذیری می‌رسد. در بلاکچین ماژولار، هر لایه به‌طور تخصصی بهینه می‌شود؛ مثلاً Celestia فقط داده را ذخیره می‌کند، اتریوم تسویه را انجام می‌دهد و رولآپ‌ها تراکنش‌ها را اجرا می‌کنند. این جداسازی مقیاس‌پذیری بیشتری می‌دهد اما پیچیدگی و شکاف تجربه‌ی کاربری را افزایش می‌دهد.

Celestia چیست و چه نقشی در اکوسیستم ماژولار دارد؟▾

Celestia اولین بلاکچین اختصاصی لایه‌ی در دسترس بودن داده (DA) است که در ۲۰۲۳ راه‌اندازی شد. Celestia فقط داده‌ی تراکنش‌های رولآپ‌ها را ذخیره می‌کند و با نوآوری نمونه‌برداری در دسترس بودن داده (DAS) به نودهای سبک اجازه می‌دهد بدون دانلود همه‌ی داده، در دسترس بودن آن را تأیید کنند. توکن بومی Celestia با نماد TIA شناخته می‌شود و رولآپ‌هایی مثل Manta Pacific و Movement از آن به‌عنوان لایه‌ی DA استفاده می‌کنند.

نمونه‌برداری در دسترس بودن داده (DAS) چیست؟▾

نمونه‌برداری در دسترس بودن داده (Data Availability Sampling) فناوری کلیدی معماری ماژولار است. در DAS، نودهای سبک بخش‌های تصادفی و کوچکی از داده‌ی بلاک را دانلود و تأیید می‌کنند. با استفاده از کدگذاری پاک‌کننده (Erasure Coding)، اگر داده‌ی کافی در دسترس باشد، نود می‌تواند با احتمال بسیار بالا مطمئن شود که کل داده قابل بازسازی است. این کار به نودهای موبایل اجازه می‌دهد بدون دانلود گیگابایت‌ها داده، شبکه را تأیید کنند.

آیا بلاکچین ماژولار جایگزین مونولیتیک می‌شود؟▾

احتمالاً نه. هر دو رویکرد در کنار هم توسعه می‌یابند. سولانا و Monad استدلال می‌کنند که مونولیتیک با بهینه‌سازی سخت‌افزاری می‌تواند به TPS بسیار بالا برسد و تجربه‌ی کاربری ساده‌تری دارد. طرفداران ماژولار معتقدند تفکیک لایه‌ها مقیاس‌پذیری نامحدود و حاکمیت برنامه‌ها را ممکن می‌کند. در عمل، اکوسیستم اتریوم به‌سمت ماژولار می‌رود و سولانا به‌سمت مونولیتیک بهینه‌شده، و هر دو در کنار هم وجود خواهند داشت.

جمع‌بندی

بلاکچین ماژولار یکی از مهم‌ترین تحولات معماری بلاکچینی دهه‌ی ۲۰۲۰ است. در این رویکرد، وظایف بلاکچین (اجرا، تسویه، اجماع و DA) به لایه‌های تخصصی تفکیک می‌شوند. این تفکیک، مقیاس‌پذیری نامحدود، تخصص‌گرایی و حاکمیت برنامه‌ها را ممکن می‌کند، اما پیچیدگی، شکاف نقدینگی و ریسک پل را به‌همراه دارد.

اتریوم با رولآپ‌ها و Danksharding، Celestia به‌عنوان اولین زنجیره‌ی DA اختصاصی، EigenDA مبتنی بر ری‌استیکینگ و پروژه‌هایی مثل Avail و Near DA، اکوسیستم ماژولار را شکل می‌دهند. در مقابل، سولانا و Monad با رویکرد مونولیتیک به رقابت می‌پردازند و هر دو رویکرد در کنار هم وجود خواهند داشت.

برای کاربران ایرانی، بلاکچین ماژولار فرصت‌های فراوانی فراهم می‌کند: کارمزد پایین، فرصت استیکینگ و ایردراپ، و دسترسی به اکوسیستم‌های نوظهور. اما با ریسک‌های پل، پیچیدگی و پروژه‌های ناشناس همراه است. با آموزش مداوم و احتیاط، می‌توان از این اکوسیستم بهره‌مند شد. برای ادامه‌ی مسیر، راهنمای لایه ۲، راهنمای ZK، راهنمای ری‌استیکینگ و دایره‌المعارف را ببینید.