مقدمه: Cosmos چیست؟
اکوسیستم کاسماس (Cosmos) مجموعهای از بلاکچینهای مستقل است که میتوانند با یکدیگر ارتباط برقرار کنند و دارایی مبادله کنند. شعار رسمی آن «اینترنت بلاکچینها» (Internet of Blockchains) است — همانطور که اینترنت شبکههای جداگانه را به هم وصل میکند، Cosmos بلاکچینهای مستقل را به هم متصل میسازد.
تفاوت کلیدی کاسماس با اتریوم در این است: در اتریوم، همهی DAppها روی یک بلاکچین اجرا میشوند و با هم رقابت میکنند تا منابع شبکه را به دست آورند. این کار باعث تراکم، کارمزد بالا و کندی میشود. در Cosmos، هر DApp میتواند بلاکچین اختصاصی خود را داشته باشد — با قانون، توکن و ولیدیتورهای مستقل. این بلاکچینها از طریق پروتکل IBC به هم وصل میشوند و دارایی بدون نیاز به پلهای سنتی منتقل میشود.
کاسماس در ۲۰۱۹ توسط بنیاد All in Bits (با مدیریت Jae Kwon) راهاندازی شد. اما ریشهی فناوری آن به سال ۲۰۱۴ و ساخت Tendermint بازمیگردد. امروز، Cosmos یکی از مهمترین اکوسیستمهای بلاکچین است و بیش از ۸۰ بلاکچین به IBC متصل هستند. برای درک مفاهیم پایه، راهنمای بلاکچین را ببینید.
چرا Cosmos ساخته شد
در سالهای اولیهی بلاکچین، هر شبکهای کاملاً منزوی بود. بیتکوین نمیتوانست با اتریوم صحبت کند، اتریوم نمیتوانست با لایتکوین ارتباط داشته باشد، و کاربران برای انتقال دارایی بین شبکهها مجبور بودند از صرافیهای متمرکز استفاده کنند. این مشکل سه بعد داشت:
• مشکل مقیاسپذیری: هر بلاکچین بهتنهایی محدودیت تراکنش داشت. اتریوم ۱۵ TPS، بیتکوین ۷ TPS. اگر همهی کاربردها روی یک بلاکچین متمرکز میشدند، شبکه بهسرعت از هم میپاشید.
• مشکل عدم همکاری: بلاکچینها مثل جزیرههای جداگانه بودند. هیچ راه استانداردی برای انتقال دارایی یا دادهی بین آنها وجود نداشت.
• مشکل حاکمیت: در بلاکچینهای مشترک، همهی پروژهها باید قوانین یکسانی را رعایت میکردند. یک پروژهی DeFi با یک پروژهی بازی نمیتوانست بهطور بهینه همزیستی کند.
کاسماس پاسخی به این مشکلات بود: بهجای ساختن یک بلاکچین غولپیکر، مجموعهای از بلاکچینهای مستقل بسازیم که هر کدام برای کاربرد خاصی بهینه شدهاند، و سپس آنها را با پروتکل استاندارد IBC به هم وصل کنیم. این رویکرد، مفهوم app-chain را متولد کرد. برای درک بهتر مکانیزمهای اجماع، راهنمای مکانیزمهای اجماع را ببینید.
Cosmos SDK
Cosmos SDK یک چارچوب نرمافزاری (framework) است که به توسعهدهندگان اجازه میدهد بلاکچینهای اختصاصی بسازند. این SDK به زبان Go نوشته شده و شامل ماژولهای آماده برای کاربردهای رایج است:
• ماژول staking: امکان استیک کردن توکن و انتخاب ولیدیتور
• ماژول governance: رأیگیری روی پروپوزالها
• ماژول bank: ایجاد و انتقال توکن
• ماژول IBC: اتصال به سایر چینهای Cosmos
• ماژول slashing: مجازات ولیدیتورهای خطاکار
• ماژول distribution: توزیع پاداش استیکینگ
توسعهدهنده فقط منطق اختصاصی بلاکچین خود را مینویسد و بقیه را از SDK میگیرد. این کار زمان توسعه را از چند سال به چند ماه کاهش میدهد. بهعنوان مثال، dYdX v4 که یک صرافی مشتقات پیچیده است، در حدود یک سال با Cosmos SDK ساخته شد — چیزی که در اتریوم نیازمند قراردادهای هوشمند پیچیده و سالها توسعه بود.
برای درک بهتر قراردادهای هوشمند و چارچوبهای توسعه، راهنمای قرارداد هوشمند را ببینید.
Tendermint BFT
Tendermint BFT موتور اجماع پیشفرض برای بلاکچینهای Cosmos SDK است. این الگوریتم در ۲۰۱۴ توسط Jae Kwon ساخته شد و اکنون با نام CometBFT شناخته میشود (پس از انتقال به بنیاد Cosmwasm).
ویژگیهای کلیدی Tendermint BFT:
• Byzantine Fault Tolerant: تحمل تا ۱/۳ ولیدیتورهای مخرب (یعنی تا ۳۳٪ ولیدیتورها میتوانند خطا کنند یا مخرب باشند، شبکه همچنان کار میکند).
• Instant Finality: برخلاف PoW یا PoS اتریوم که finality احتمالی دارد، در Tendermint یک بلاک پس از تأیید، قطعی است. هیچ reorg وجود ندارد.
• سرعت بالا: بلاکها هر ۱ تا ۲ ثانیه ساخته میشوند — بسیار سریعتر از اتریوم (۱۲ ثانیه) یا بیتکوین (۱۰ دقیقه).
• تراکنش فوری: کاربر میتواند تراکنش را بفرستد و در ۲ تا ۵ ثانیه تأیید نهایی دریافت کند.
Tendermint از الگوریتم Practical Byzantine Fault Tolerance (pBFT) استفاده میکند که در دو مرحله کار میکند: pre-vote و pre-commit. اگر ۲/۳ ولیدیتورها در هر دو مرحله توافق کنند، بلاک تأیید میشود. این کار قطعیت فوری را تضمین میکند.
IBC (Inter-Blockchain Communication)
IBC قلب تپندهی اکوسیستم Cosmos است. این پروتکل استاندارد به بلاکچینها اجازه میدهد بدون نیاز به نهاد واسط، با هم ارتباط برقرار کنند و دارایی مبادله کنند.
نحوهی کار IBC:
۱. Light Client: هر بلاکچین یک light client از بلاکچین دیگر نگه میدارد. این light client هدر بلاکهای اخیر آن بلاکچین را ذخیره میکند و میتواند تراکنشها را تأیید کند.
۲. Relayer: یک نود مستقل (relayer) تراکنشهای IBC را از یک بلاکچین میخواند و به دیگری میفرستد. relayer فقط پیامرسان است — تأیید توسط خود بلاکچینها انجام میشود.
۳. Channel: دو بلاکچین یک کانال ارتباطی ایجاد میکنند که از طریق آن، داراییها جابجا میشوند.
۴. Packet: دارایی در یک packet قرار میگیرد و از یک بلاکچین به دیگری فرستاده میشود. دارایی در بلاکچین مبدا قفل میشود و در بلاکچین مقصد ضرب (mint) میگردد.
مزایای IBC نسبت به پلهای سنتی:
• امنیت بالاتر: هیچ نهاد واسطی وجود ندارد — هر بلاکچین مستقیماً وضعیت دیگری را تأیید میکند.
• خطر هک کمتر: پلهای سنتی (مثل Wormhole، Multichain) نقطهی شکست مرکزی دارند. IBC توزیعشده است.
• سرعت بالا: انتقال در چند ثانیه انجام میشود.
• استاندارد باز: هر بلاکچین که IBC را پیادهسازی کند، میتواند به شبکه وصل شود.
برای درک بهتر پلها و تفاوتهایشان با IBC، راهنمای پلها را ببینید.
نکتهی کاربردی: آمار IBC
تا اواسط ۲۰۲۴، بیش از ۸۰ بلاکچین به IBC متصل بودند. حجم روزانهی انتقال دارایی از طریق IBC گاهی به بیش از ۱ میلیارد دلار میرسد. بزرگترین مسیرهای انتقال: Osmosis ↔ Cosmos Hub، Osmosis ↔ Celestia، Injective ↔ Cosmos Hub. این رشد نشان میدهد که IBC به استاندارد واقعی ارتباط بینبلاکچینی تبدیل شده است.
تز app-chain (App-Chain Thesis)
تز app-chain (که اولین بار توسط Sunny Aggarwal از Cosmos مطرح شد) ایدهای است که میگوید آیندهی بلاکچین، اپلیکیشنهای تکمنظوره با بلاکچین اختصاصی خودشان است، نه همهی اپلیکیشنها روی یک بلاکچین مشترک.
مزایای app-chain:
• حاکمیت کامل: هر اپلیکیشن میتواند قوانین، کارمزد و ارتقاء خود را مستقل مدیریت کند. نیازی به رأیگیری با هزاران کاربر دیگر نیست.
• بهینهسازی برای کاربرد خاص: یک بلاکچین بازی میتواند برای تراکنشهای کوچک و متعدد بهینه شود، در حالی که یک بلاکچین DeFi میتواند برای امنیت بالا بهینه شود.
• بدون تراکم: اگر یک اپلیکیشن محبوب شود، بقیهی اکوسیستم تحت تأثیر قرار نمیگیرد.
• کنترل کارمزد: اپلیکیشن میتواند کارمزد خود را تنظیم کند یا حتی صفر کند.
• تخصیص ارزش: توکن بومی اپلیکیشن ارزش واقعی دارد — بهجای رقابت با توکنهای دیگر روی یک بلاکچین مشترک.
معایب app-chain:
• هزینه راهاندازی: ساخت یک بلاکچین کامل سختتر و گرانتر از ساخت یک قرارداد هوشمند است.
• نیاز به ولیدیتور: باید ولیدیتورهای کافی برای امنیت پیدا کنید. (با Interchain Security، این مشکل کم میشود.)
• پراکندگی نقدینگی: اگر هر اپلیکیشن بلاکچین خود را داشته باشد، نقدینگی بین آنها پراکنده میشود.
مثال موفق app-chain: dYdX. این صرافی مشتقات در اتریوم شروع به کار کرد، سپس به StarkNet (L2 اتریوم) منتقل شد، و نهایتاً در ۲۰۲۳ بهعنوان app-chain مستقل Cosmos راهاندازی شد. دلیلی که dYdX به Cosmos آمد این بود که میتوانست کارمزد تراکنشها را کنترل کند، عملکرد بسیار بالاتری داشته باشد، و توکن DYDX به ارزش واقعی برسد. برای درک بهتر، راهنمای لایه ۲ را ببینید.
چینهای اصلی Cosmos
اکوسیستم Cosmos شامل دهها بلاکچین فعال است. در ادامه، مهمترین آنها را معرفی میکنیم:
توکن ATOM
ATOM توکن بومی Cosmos Hub است. سه کاربرد اصلی دارد:
• استیکینگ: دارندگان ATOM میتوانند توکن خود را به ولیدیتورها استیک کنند و پاداش سالانه ۸ تا ۱۵٪ دریافت کنند. استیکشدهها به امنیت شبکه کمک میکنند.
• حاکمیت: دارندگان ATOM میتوانند روی پروپوزالهای Cosmos Hub رأی دهند — از ارتقاء شبکه تا تخصیص بودجه.
• کارمزد: ATOM برای پرداخت کارمزد تراکنش روی Cosmos Hub استفاده میشود.
اما نکتهی جنجالی این است: ATOM برای انتقال IBC لازم نیست. توکنهای هر بلاکچین میتوانند با IBC منتقل شوند، بدون نیاز به ATOM. این یعنی ارزش ATOM فقط به کاربرد Cosmos Hub وابسته است، نه به کل اکوسیستم Cosmos.
این مسئله باعث بحث جدی دربارهی «value accrual» توکن ATOM شده. راهحلهای پیشنهادی شامل:
• Interchain Security: سایر چینهای Cosmos میتوانند امنیت خود را از Cosmos Hub اجاره کنند و در عوض پاداش به استیککنندگان ATOM بدهند.
• Cosmos Hub 2.0 (ATOM 2.0): گسترش نقش Hub به یک مرکز نقدینگی، بازار اعتبار، و تأمین امنیت بینچینی.
برای درک بهتر توکنomics و ارزشگذاری توکنها، راهنمای توکنomics را ببینید. برای استیکینگ، راهنمای استیکینگ را بخوانید.
گسترش IBC
IBC بهسرعت در حال تبدیل شدن به استاندارد واقعی ارتباط بینبلاکچینی است. آمارها:
• تعداد چینهای متصل: بیش از ۸۰ بلاکچین به IBC متصل هستند (تا اواسط ۲۰۲۴).
• حجم روزانه: انتقال دارایی روزانه از طریق IBC بین ۲۰۰ تا ۱۰۰۰ میلیون دلار متغیر است.
• تعداد تراکنش: میلیونها تراکنش IBC در ماه انجام میشود.
• تنوع دارایی: صدها توکن مختلف از طریق IBC قابل انتقال هستند.
علاوه بر اکوسیستم Cosmos، بلاکچینهای غیر Cosmos هم شروع به پشتیبانی از IBC کردهاند. مثلاً Polkadot با Composable Finance پلی به IBC ساخته است. Celestia (که data availability است) از IBC استفاده میکند. حتی some EVM chains از طریق Axelar به IBC متصل میشوند. این یعنی IBC از یک پروتکل Cosmos-خصوصی به یک استاندارد واقعی بینبلاکچینی تبدیل میشود.
Cosmos vs Polkadot vs Ethereum L2
کاسماس با پولکادات و L2های اتریوم رقابت میکند. هر کدام رویکرد متفاوتی به مقیاسپذیری و ارتباط دارند:
| ویژگی | Cosmos | Polkadot | Ethereum L2 |
|---|---|---|---|
| معماری | App-chain مستقل + IBC | Parachain + Shared Security | L1 + L2 (Rollup) |
| امنیت | هر چین ولیدیتورهای خود را دارد | پاراچینها امنیت را از Relay Chain اجاره میکنند | L2ها امنیت را از L1 اتریوم میگیرند |
| اتصال | IBC (بر اساس light client) | XCMP (پل بین پاراچینها) | پلهای بیرونی یا اکوسیستم داخلی L2-L2 |
| حاکمیت | مستقل هر چین | حاکمیت مرکزی Relay Chain | حاکمیت L1 + L2 مستقل |
| تنظیمات | انعطافپذیر (هر چین قانون خود) | محدود به قوانین Relay Chain | قوانین ثابت L1 + انعطاف L2 |
| هزینه توسعه | متوسط (Cosmos SDK) | بالا (Substrate پیچیده) | پایین (مستندات غنی EVM) |
خلاصه: Cosmos بیشترین حاکمیت مستقل را به هر چین میدهد، Polkadot امنیت مشترک با تمرکز نسبتاً بیشتر، و L2های اتریوم بهترین امنیت را (چون به اتریوم متکیاند) اما با انعطاف کمتر. انتخاب بین اینها به نیاز پروژه بستگی دارد.
تز بلاکچین ماژولار
یکی از مهمترین تأثیرات کاسماس بر صنعت، تز بلاکچین ماژولار (Modular Blockchain Thesis) بود. این ایده میگوید بلاکچین نباید همهی کارها را انجام دهد — بلکه باید به لایههای تخصصی تقسیم شود:
• لایهی اجرا (Execution): پردازش تراکنشها و قراردادهای هوشمند
• لایهی اجماع (Consensus): توافق بین نودها
• لایهی دسترسی به داده (Data Availability):ذخیره و ارائهی دادههای بلاک
• لایهی تسویه (Settlement): نهاییسازی تراکنشها (اختیاری)
Celestia (TIA) نمونهی شاخص این تز است — بلاکچینی که فقط لایهی Data Availability را ارائه میدهد و اجرا را به چینهای دیگر میسپارد. این کار به توسعهدهندگان اجازه میدهد بلاکچینهای سریع و سبک بسازند که از Celestia برای ذخیرهی داده استفاده میکنند. اکوسیستمهایی مثل Rollmint، Sovereign SDK و EigenLayer از این الگو پیروی میکنند.
اتریوم هم در حال حرکت به سمت ماژولار شدن است — EIP-4844 و Blobها قدمی در این جهت بود. برای درک بهتر، راهنمای بلاکچین و راهنمای لایه ۲ را ببینید.
استیکینگ نقدشونده (Liquid Staking)
در Cosmos، استیک کردن ATOM یا OSMO معمولاً توکنها را تا ۲۱ روز قفل میکند (دورهی unstaking). این یعنی در طول این مدت، نمیتوانید داراییتان را بفروشید یا در دیفای استفاده کنید. استیکینگ نقدشونده (Liquid Staking) راهحل این مشکل است:
• Stride (STKD): بزرگترین پروتکل Liquid Staking در Cosmos. استیک ATOM را به stATOM تبدیل میکند — توکنی که میتوانید در دیفای استفاده کنید یا بفروشید.
• pSTAKE: پروتکل Liquid Staking با پشتیبانی از چندین توکن Cosmos.
• Stargaze (STARS): علاوه بر بازار NFT، استیکینگ نقدشونده هم ارائه میدهد.
برای درک بهتر استیکینگ نقدشونده و مزایای آن، راهنمای استیکینگ نقدشونده و راهنمای استیکینگ را ببینید.
نکات کاربردی برای کاربران ایرانی
کاربران ایرانی میتوانند از اکوسیستم Cosmos بهرهمند شوند، اما با توجه به تحریمها و پیچیدگیهای خاص:
۱. کیف پول Keplr: کیف پول رسمی اکوسیستم Cosmos است (keplr.app). بهعنوان افزونهی مرورگر و اپ موبایل در دسترس است. با اکثر چینهای Cosmos سازگار است و انتقال IBC را بهسادگی فراهم میکند. برای ایرانیان، با VPN قابل استفاده است.
۲. دسترسی به Osmosis: Osmosis بزرگترین DEX اکوسیستم Cosmos است. کاربران ایرانی میتوانند با VPN از آن استفاده کنند. هیچ احراز هویت لازم نیست — کیف پول Keplr کافی است. این یعنی دسترسی بدون محدودیت به صدها توکن Cosmos.
۳. انتقال دارایی به Cosmos: برای ورود به Cosmos، باید از طریق صرافی متمرکز یا پل استفاده کنید. صرافیهای بینالمللی مثل Binance یا Kraken (اگر دسترسی دارید) ATOM، OSMO، TIA را لیست کردهاند. سپس میتوانید به کیف پول Keplr منتقل کنید. برای راهنمایی کامل، راهنمای پلها را ببینید.
۴. استیکینگ با پاداش بالا: استیکینگ ATOM پاداش سالانه ۸ تا ۱۵٪ دارد — بسیار بالاتر از دیفای اتریوم. اما دورهی unstaking ۲۱ روز است. اگر به نقدشونگی نیاز دارید، از Stride استفاده کنید تا stATOM بگیرید و در Osmosis بفروشید.
۵. توجه به gRPC و RPC: برخی چینهای Cosmos ممکن است از ایران مسدود باشند (بهدلیل تحریم). اگر کیف پول Keplr نتوانست وصل شود، باید RPC endpoint را به یک نسخهی جایگزین تغییر دهید. این کار در تنظیمات Keplr قابل انجام است.
۶. مالیات: سود از معاملات در اکوسیستم Cosmos مشمول مالیات است — راهنمای مالیات را ببینید.
۷. آموزش مداوم: اکوسیستم Cosmos بهسرعت در حال تکامل است. با آخرین پروژهها، آپگریدها و فرصتها آشنا باشید — دایرهالمعارف و راهنمای Web3 مفید هستند.
۸. امنیت: هرگز seed phrase کیف پول Keplr را به کسی ندهید. قبل از اتصال به هر DApp، آدرس قرارداد را در بلاکچین بررسی کنید — راهنمای جلوگیری از کلاهبرداری را ببینید.
نکتهی کاربردی: شروع آسان با Keplr
برای شروع، به keplr.app بروید، کیف پول را نصب کنید، seed phrase را روی کاغذ بنویسید (نه دیجیتال)، و ATOM را از صرافی به آدرس Keplr بفرستید. سپس به app.osmosis.zone بروید، کیف پول را متصل کنید، و اولین تراکنش IBC خود را انجام دهید. کل فرآیند کمتر از ۳۰ دقیقه طول میکشد.
سوالات متداول
Cosmos چیست و چرا به آن «اینترنت بلاکچینها» میگویند؟▾
کاسماس (Cosmos) اکوسیستمی از بلاکچینهای مستقل است که میتوانند با هم ارتباط برقرار کنند و دارایی مبادله کنند. نام «اینترنت بلاکچینها» (Internet of Blockchains) به این اشاره دارد که همانطور که اینترنت شبکههای جداگانه را به هم وصل میکند، Cosmos با پروتکل IBC (Inter-Blockchain Communication) بلاکچینهای مستقل را به هم متصل میکند. برخلاف اتریوم که همهی DAppها روی یک بلاکچین اجرا میشوند، در Cosmos هر DApp میتواند بلاکچین اختصاصی خود را داشته باشد و همچنان با سایر بلاکچینها ارتباط داشته باشد.
تفاوت IBC با پلهای بلاکچینی (Bridges) چیست؟▾
IBC (Inter-Blockchain Communication) پروتکل استانداردی است که بلاکچینها را بدون نیاز به نهاد مرکزی به هم وصل میکند. تفاوت اصلی با پلهای سنتی این است که IBC بر اساس light client کار میکند — هر بلاکچین وضعیت بلاکچین دیگر را مستقیماً تأیید میکند، نه از طریق نهاد واسط. این یعنی امنیت بالاتر و خطر هک کمتر. در مقابل، پلهای سنتی (مثل Wormhole، Multichain) معمولاً توسط گروهی از ولیدیتورها اداره میشوند و نقطهی شکست مرکزی دارند. تا اواسط ۲۰۲۴، بیش از ۸۰ بلاکچین به IBC متصل بودند و حجم روزانهی انتقال دارایی از میلیاردها دلار عبور میکرد.
چرا ATOM توکن Cosmos Hub ارزش دارد در حالی که برای انتقال IBC لازم نیست؟▾
این یکی از بحثبرانگیزترین سوالات اکوسیستم Cosmos است.ATOM توکن بومی Cosmos Hub است و سه کاربرد اصلی دارد: ۱) استیکینگ برای امنیت شبکهی Hub، ۲) حاکمیت (رأیگیری در پروپوزالها)، ۳) کارمزد تراکنش. اما انتقال IBC بین بلاکچینهای دیگر نیازی به ATOM ندارد. به همین دلیل بحثی دربارهی «value accrual» توکن ATOM وجود دارد. راهحلهای پیشنهادی شامل Interchain Security (اشتراک امنیت Cosmos Hub با چینهای دیگر در ازای پاداش ATOM) و نسخهی Cosmos Hub 2.0 (ATOM 2.0) است که نقش Hub را به یک مرکز نقدینگی و امنیت بینچینی گسترش میدهد.
Cosmos SDK چیست و چه کاربردی دارد؟▾
Cosmos SDK یک چارچوب نرمافزاری (framework) است که به توسعهدهندگان اجازه میدهد بلاکچینهای اختصاصی بسازند. این SDK به زبان Go نوشته شده و شامل ماژولهای آماده برای کاربردهای رایج (مثلاً staking، governance، token، IBC) است. توسعهدهنده فقط منطق اختصاصی بلاکچین خود را مینویسد و بقیه را از SDK میگیرد. این کار زمان توسعه را از چند سال به چند ماه کاهش میدهد. چینهای معروفی که با Cosmos SDK ساخته شدهاند عبارتند از: Cosmos Hub، Osmosis، Celestia، dYdX v4، Injective، Sei، Kujira، Juno و دهها شبکهی دیگر. Tendermint BFT (یا نسخهی جدیدتر آن، CometBFT) موتور اجماع پیشفرض SDK است.
چگونه میتوانم در اکوسیستم Cosmos برای ایرانیان فعالیت کنم؟▾
برای شروع، کیف پول Keplr (keplr.app) را نصب کنید — کیف پول رسمی اکوسیستم Cosmos که با اکثر چینهای Cosmos سازگار است. سپس میتوانید به صرافیهای غیرمتمرکز مثل Osmosis یا Astroport بروید و ترید کنید. برای انتقال دارایی بین بلاکچینهای Cosmos، از قابلیت IBC در خود کیف پول یا در صرافیها استفاده کنید. ایرانیان میتوانند با VPN از این خدمات استفاده کنند، اما مراقب قوانین و تحریمها باشند. برای استیکینگ ATOM یا OSMO، میتوانید به ولیدیتورها رأی دهید و پاداش سالانه ۸ تا ۱۵٪ دریافت کنید. برای جزئیات بیشتر، راهنمای استیکینگ و راهنمای لایه ۲ در رادار آربیتراژ را ببینید.
جمعبندی
کاسماس (Cosmos) اکوسیستمی از بلاکچینهای مستقل است که با پروتکل IBC به هم متصل میشوند. این اکوسیستم با تز app-chain، Cosmos SDK و Tendermint BFT، رویکردی متفاوت از اتریوم به مقیاسپذیری ارائه میدهد: بهجای یک بلاکچین غولپیکر، شبکهای از بلاکچینهای اختصاصی.
چینهای شاخص Cosmos شامل Cosmos Hub (ATOM)، Osmosis (بزرگترین DEX)، Celestia (پیشرو بلاکچین ماژولار)، dYdX (مشتقات)، Injective (DeFi) و Sei (order book) هستند. با وجود بحث دربارهی value accrual توکن ATOM، اکوسیستم همچنان در حال رشد است و IBC به استاندارد بینبلاکچینی تبدیل میشود.
برای کاربران ایرانی، کیف پول Keplr و DEX Osmosity نقطهی شروع عالی هستند. اما مراقب تحریمها، امنیت و مالیات باشید. برای ادامهی مسیر، راهنمای پلها، راهنمای لایه ۲، راهنمای استیکینگ، راهنمای توکنomics و دایرهالمعارف را ببینید.