آربی‌کوین
راهنمای AMM بیش از ۲۰۰۰ کلمهزمان مطالعه: ~۱۵ دقیقه

بازار ساز خودکار (AMM) چیست؟ راهنمای جامع

AMM (Automated Market Maker) قلب دیفای است. این فناوری امکان معامله‌ی بدون واسطه را فراهم می‌کند: نه دفتر سفارش، نه کارگزار، نه تطبیق دستی. فقط قرارداد هوشمند و فرمول ریاضی. در این راهنما با مفهوم AMM، فرمول x*y=k، نقدینگی متمرکز در Uniswap V3، Hooks در V4، توکن‌های LP، Impermanent Loss و نکات کاربردی برای کاربران ایرانی آشنا می‌شوید.

مقدمه: AMM چیست؟

AMM (Automated Market Maker) یا «بازار ساز خودکار» نوعی صرافی غیرمتمرکز است که معاملات را از طریق قراردادهای هوشمند و استخرهای نقدینگی انجام می‌دهد، نه از طریق دفتر سفارش (Order Book) سنتی.

مثال ساده: در یک صرافی سنتی (مثل بایننس)، وقتی می‌خواهید ۱ ETH بخرید، صرافی سفارش شما را با سفارش فروش یک شخص دیگر تطبیق می‌دهد. اما در AMM، شما سفارش خود را به یک قرارداد هوشمند می‌دهید که شامل یک استخر نقدینگی (Liquidity Pool) است. این استخر، توکن‌های ETH و USDC (یا هر جفت توکن دیگری) را در خود نگه می‌دارد. قرارداد هوشمند به‌طور خودکار معامله را انجام می‌دهد و قیمت را از طریق فرمول ریاضی محاسبه می‌کند.

تاریخچه: اولین AMM توسط Uniswap در نوامبر ۲۰۱۸ راه‌اندازی شد. ایده‌ی اولیه توسط Vitalik Buterin (بنیان‌گذار اتریوم) مطرح شد و Hayden Adams آن را پیاده کرد. قبل از Uniswap، صرافی‌های غیرمتمرکز از دفتر سفارش استفاده می‌کردند که کند و نقدشونده نبود. AMM این مشکل را حل کرد و دیفای مدرن را ممکن ساخت.

امروزه AMMها بیش از ۲۰ میلیارد دلار TVL دارند و روزانه چند میلیارد دلار معامله روی آن‌ها انجام می‌شود. Uniswap، Curve، Balancer، PancakeSwap و SushiSwap مهم‌ترین AMMها هستند.

برای درک بهتر، پیشنهاد می‌کنیم ابتدا راهنمای دیفای و راهنمای قراردادهای هوشمند را بخوانید.

AMM در برابر Order Book

تفاوت اصلی AMM با صرافی‌های سنتی در مدل معامله است. در جدول زیر این تفاوت‌ها آمده‌اند:

ویژگیAMMOrder Book
نوع معاملهخودکار از طریق قرارداد هوشمندتطبیق دستی سفارش‌ها
نیاز به طرف مقابلخیر (استخر نقدینگی طرف مقابل است)بله (خریدار و فروشنده لازم است)
سرعت معاملهفوری (در همان بلاک)وابسته به تطبیق
نقدشوندگیاز پیش در استخروابسته به سفارش‌های فعال
قیمت‌گذاریفرمول ریاضی (مثلاً x*y=k)بر اساس عرضه و تقاضا
لغزش (Slippage)بسته به حجم معاملهبسته به عمق دفتر سفارش
تمرکزغیرمتمرکز (روی بلاکچین)ممکن است متمرکز باشد (مثل بایننس)
کارمزد۰٫۰۱٪ تا ۱٪ (به LP می‌رسد)۰٫۰۵٪ تا ۰٫۵٪ (به صرافی می‌رسد)

نکته‌ی مهم: اکثر صرافی‌های ایرانی (مثل نوبیتکس، والکس، رمزینکس) از Order Book استفاده می‌کنند. AMMها عمدتاً در دیفای بین‌المللی استفاده می‌شوند. برای درک بهتر ساختار دیفای، راهنمای توکنومیکس را ببینید.

نحوه‌ی کار AMM

AMM از چند بخش تشکیل شده:

۱. استخر نقدینگی (Liquidity Pool): یک قرارداد هوشمند که دو (یا چند) توکن را در خود نگه می‌دارد. مثلاً استخر ETH/USDC شامل مقداری ETH و مقداری USDC است.

۲. تأمین‌کنندگان نقدینگی (Liquidity Providers یا LP):کاربرانی که دارایی خود را به استخر می‌دهند. در عوض، توکن LP دریافت می‌کنند که نماینده‌ی سهم آن‌ها از استخر است. LPها کارمزد معاملات را به نسبت سهم خود دریافت می‌کنند.

۳. معامله‌گران (Traders): کاربرانی که توکن‌ها را با استخر مبادله می‌کنند. آن‌ها کارمزد معامله (معمولاً ۰٫۰۵٪ تا ۱٪) می‌پردازند که به LPها می‌رسد.

۴. فرمول قیمت‌گذاری: قرارداد هوشمند از یک فرمول ریاضی برای تعیین قیمت استفاده می‌کند. مشهور‌ترین فرمول، x*y=k است که در Uniswap V2 استفاده می‌شود.

۵. اوراکل: برای جلوگیری از دستکاری قیمت، AMMها از اوراکل‌ها (مثل Chainlink یا TWAP داخلی Uniswap) استفاده می‌کنند. این موضوع در برابر حمله‌ی ساندویچ (Sandwich Attack) کمک می‌کند — راهنمای اوراکل‌ها.

۶. حاکمیت: اکثر AMMها یک توکن حاکمیت دارند (مثل UNI برای Uniswap یا CRV برای Curve). دارایی‌داران این توکن‌ها در تصمیمات پروتکل رأی می‌دهند (مثلاً تغییر کارمزد یا افزودن استخر جدید).

فرمول x*y=k (محصول ثابت)

فرمول x*y=k ستون فقرات Uniswap V2 و بسیاری از AMMهای دیگر است. در این فرمول:

• x: مقدار توکن اول در استخر (مثلاً ETH)
• y: مقدار توکن دوم در استخر (مثلاً USDC)
• k: یک ثابت که در هر معامله ثابت می‌ماند

مثال عددی: فرض کنید استخر ETH/USDC شامل ۱۰۰ ETH و ۲۰۰٬۰۰۰ USDC است. پس قیمت ETH = ۲۰۰۰ دلار و k = ۲۰ میلیون.

حالا اگر یک کاربر بخواهد ۱۰ ETH بخرد، باید USDC بدهد. بعد از معامله، استخر ۹۰ ETH و ۲۲۲٬۲۲۲ USDC خواهد داشت (با فرض کارمزد صفر). یعنی کاربر ۲۲٬۲۲۲ USDC پرداخت کرده برای ۱۰ ETH — یعنی هر ETH را ۲٬۲۲۲ دلار خریده (نه ۲۰۰۰ دلار).

این پدیده به آن «لغزش» (Slippage) گفته می‌شود. هرچه معامله بزرگ‌تر باشد، لغزش بیشتر. به همین دلیل معاملات بزرگ روی AMM می‌توانند گران باشند.

مزایای فرمول: ساده، شفاف، خودکار. هیچ نهاد مرکزی قیمت را تعیین نمی‌کند — فرمول این کار را می‌کند.

معایب: ناکارآمد در استفاده از سرمایه. نقدینگی در کل محدوده‌ی قیمت (۰ تا بی‌نهایت) توزیع می‌شود، در حالی که بیشتر معاملات در یک محدوده‌ی کوتاه اتفاق می‌افتند. این مشکل در Uniswap V3 با نقدینگی متمرکز حل شد.

نقدینگی متمرکز (Concentrated Liquidity) در Uniswap V3

Uniswap V3 در می ۲۰۲۱ با یک نوآوری بزرگ معرفی شد: نقدینگی متمرکز. در V2، نقدینگی شما در کل محدوده‌ی قیمت (۰ تا بی‌نهایت) توزیع می‌شد. این یعنی بخش بزرگی از سرمایه‌ی شما بیکار بود.

در V3: شما می‌توانید نقدینگی خود را در یک محدوده‌ی قیمت مشخص متمرکز کنید. مثلاً اگر فکر می‌کنید ETH در محدوده‌ی ۲۰۰۰ تا ۳۰۰۰ دلار می‌ماند، می‌توانید نقدینگی خود را فقط در این محدوده بگذارید.

مزایا:

• کارآمدی سرمایه: تا ۴۰۰۰ برابر کارآمدتر از V2. با همان سرمایه، کارمزد بسیار بیشتری کسب می‌کنید.
• کنترل دقیق: می‌توانید استراتژی‌های پیچیده داشته باشید (مثلاً نقدینگی در محدوده‌های مختلف با وزن‌های مختلف).
• مناسب برای استیبل‌کوین: در استخرهای استیبل، می‌توانید نقدینگی را در محدوده‌ی بسیار تنگ (مثلاً ۰٫۹۹ تا ۱٫۰۱ دلار) متمرکز کرد و کارمزد بالایی گرفت.

معایب:

• مدیریت فعال: باید قیمت را رصد کنید و اگر قیمت از محدوده‌ی شما خارج شد، نقدینگی را به محدوده‌ی جدید منتقل کنید. در غیر این صورت، نقدینگی شما بیکار می‌شود و کارمزد کسب نمی‌کنید.
• ریسک بالاتر Impermanent Loss: چون نقدینگی متمرکز است، اگر قیمت به‌سرعت تغییر کند، زیان موقت بیشتر است.
• پیچیدگی: برای کاربران عادی، تنظیم محدوده‌ی قیمت دشوار است. ابزارهایی مثل Gamma یا Visor این کار را خودکار می‌کنند.

برای درک بهتر Layer 2 و کاهش کارمزد، راهنمای لایه ۲ و راهنمای کارمزد گس را ببینید.

Hooks در Uniswap V4

Uniswap V4 در ۲۰۲۴ معرفی شد و بزرگ‌ترین نوآوری آن Hooks بود. Hooks قراردادهای هوشمند سفارشی هستند که در نقاط مختلف چرخه‌ی حیات معامله اجرا می‌شوند.

کاربردهای Hooks:

• سفارشی‌سازی قیمت‌گذاری: می‌توان از فرمول‌های غیر از x*y=k استفاده کرد.
• حد ضرر (Stop Loss) خودکار: Hooks می‌توانند معامله را بر اساس قیمت فعال کنند.
• سفارش با حد قیمت (Limit Order): که در V2 و V3 ممکن نبود.
• توکن‌های با بازده در استخر: مثلاً استفاده از LST یا LRT به‌جای ETH خام.
• توزیع کارمزد پویا: کارمزد بر اساس حجم معامله یا شرایط بازار تغییر کند.

V4 در معماری هم تغییر کرد: از مدل Singleton استفاده می‌کند که همه‌ی استخرها را در یک قرارداد نگه می‌دارد. این موضوع، کارمزد گس را به‌طور قابل توجهی کاهش می‌دهد (تا ۹۹٪ برای چند‌مرحله‌ای).

توکن‌های LP (Liquidity Provider Tokens)

وقتی شما نقدینگی به یک استخر AMM می‌دهید، در عوض توکن LP دریافت می‌کنید. این توکن، سند مالکیت شما بر سهم از استخر است.

مثال: اگر ۱ ETH و ۲۰۰۰ USDC به استخر ETH/USDC بدهید، یک توکن LP می‌گیرید. این توکن نشان می‌دهد که شما سهم مشخصی از استخر دارید. هر بار که معامله‌ای روی استخر انجام می‌شود، کارمزد به استخر اضافه می‌شود و ارزش توکن LP شما بالا می‌رود.

کاربردهای توکن LP:

• بازگشت دارایی: با بازگرداندن توکن LP، دارایی خود (به‌علاوه‌ی کارمزد جمع‌شده) را پس می‌گیرید.
• استفاده در دیفای: توکن LP می‌تواند به‌عنوان وثیقه در Aave یا Compound استفاده شود.
• ییلد فارمینگ: بسیاری از پروتکل‌ها به دارایی‌داران توکن LP، پاداش اضافی (توکن خود پروتکل) می‌دهند. این به آن Yield Farming می‌گویند — راهنمای ییلد فارمینگ.
• حاکمیت: در برخی پروتکل‌ها، توکن LP به شما رأی در حاکمیت می‌دهد.

ریسک‌های توکن LP: اگر قرارداد هوشمند AMM هک شود، استخر خالی می‌شود و توکن LP شما بی‌ارزش می‌شود. همچنین Impermanent Loss می‌تواند ارزش توکن LP را کم کند.

انواع استخر نقدینگی

AMMها انواع مختلفی از استخرها را پشتیبانی می‌کنند:

محصول ثابت (Constant Product)
Uniswap V2
نمونه: Uniswap V2

فرمول x*y=k. نسبت ۵۰/۵۰. ساده و مناسب برای هر جفت توکن. قیمت با هر معامله به‌طور خودکار تنظیم می‌شود. مناسب برای توکن‌های پرنوسان.

وزن‌دار (Weighted)
Balancer
نمونه: Balancer

نسبت‌های مختلف (مثلاً ۸۰/۲۰ یا ۶۰/۳۰/۱۰). Impermanent Loss کمتر. مفید برای توکن‌های با همبستگی پایین. امکان استخرهای چند‌توکنی.

استیبل (Stable)
Curve
نمونه: Curve

مخصوص استیبل‌کوین‌ها. فرمول StableSwap که قیمت را تقریباً ثابت نگه می‌دارد. Impermanent Loss ناچیز. کارمزد بسیار پایین (۰٫۰۱٪ تا ۰٫۰۴٪).

نقدینگی متمرکز (Concentrated)
Uniswap V3
نمونه: Uniswap V3

نقدینگی در محدوده‌ی قیمت مشخص. کارآمدی سرمایه تا ۴۰۰۰ برابر. اما نیاز به مدیریت فعال. ریسک از محدوده خارج شدن.

برای درک بهتر استیبل‌کوین‌ها و استخرهای استیبل، راهنمای استیبل‌کوین‌ها را ببینید.

AMMهای اصلی

مهم‌ترین AMMهای فعال در ۲۰۲۴:

Uniswap
Ethereum, L2s

بزرگ‌ترین AMM جهان. در ۲۰۱۸ توسط Hayden Adams راه‌اندازی شد. نسخه‌های V2 (۲۰۲۰)، V3 (۲۰۲۱) با نقدینگی متمرکز، و V4 (۲۰۲۴) با Hooks. TVL بیش از ۴ میلیارد دلار.

Curve Finance
Ethereum, L2s

متخصص در استخرهای استیبل‌کوین. فرمول StableSwap که Impermanent Loss را به حداقل می‌رساند. بهترین گزینه برای تبادل USDC ↔ USDT ↔ DAI. TVL بیش از ۲ میلیارد دلار.

Balancer
Ethereum, Polygon, Arbitrum

نوآور در استخرهای وزن‌دار (مثلاً ۸۰/۲۰ به‌جای ۵۰/۵۰). امکان استخرهای با بیش از ۲ توکن. مفید برای مدیریت خودکار پورتفو. توکن BAL برای پاداش.

PancakeSwap
BNB Chain, Ethereum, Aptos

بزرگ‌ترین AMM روی BNB Chain. کارمزد پایین، سرعت بالا. توکن CAKE برای پاداش و حاکمیت. پلتفرم کامل دیفای با وام، NFT، لاتاری.

SushiSwap
Multi-chain

فورک Uniswap V2 که در ۲۰۲۰ جدا شد. تمرکز بر چند‌زنجیره‌ای بودن. توکن SUSHI برای پاداش. همچنین پلتفرم‌های وام (Kashi) و حداقل کارمزد.

Aerodrome
Base

AMM جدید روی Base (L2 کوین‌بیس). در ۲۰۲۴ به یکی از بزرگ‌ترین AMMها بر اساس حجم روزانه تبدیل شد. مدل الهام‌گرفته از Velodrome.

کارمزد و لغزش (Slippage)

کارمزد معامله: هر AMM کارمزد متفاوتی دارد. در Uniswap V3، چندین سطح کارمزد وجود دارد:

• ۰٫۰۱٪: برای استخرهای استیبل‌کوین بسیار شبیه (مثل USDC/USDT)
• ۰٫۰۵٪: برای جفت‌های با همبستگی بالا (مثل wstETH/ETH)
• ۰٫۳٪: برای جفت‌های استاندارد (مثل ETH/USDC) — رایج‌ترین
• ۱٪: برای توکن‌های اگزوتیک و کم‌نقدشونده

این کارمزد به LPها می‌رسد. در Curve کارمزدها پایین‌ترند (۰٫۰۱٪ تا ۰٫۰۴٪).

لغزش (Slippage): تفاوت قیمت مورد انتظار و قیمت واقعی معامله. بستگی به حجم معامله نسبت به نقدینگی استخر دارد.

• معامله‌ی کوچک: لغزش ناچیز (کمتر از ۰٫۱٪)
• معامله‌ی متوسط: لغزش ۰٫۵٪ تا ۲٪
• معامله‌ی بزرگ: لغزش می‌تواند ۵٪ تا ۲۰٪ یا بیشتر باشد

برای کاهش لغزش: معامله‌ی بزرگ را به چند معامله‌ی کوچک تقسیم کنید، از استخر با نقدینگی بیشتر استفاده کنید، یا از aggregatorها (مثل 1inch یا Matcha) استفاده کنید که بهترین قیمت را از چند AMM پیدا می‌کنند.

زیان موقت (Impermanent Loss)

Impermanent Loss (IL) یکی از مهم‌ترین مفاهیم AMMها است. این پدیده کاهش ارزش دارایی شما در استخر نقدینگی نسبت به حالتی که همان دارایی را در کیف پول نگه می‌داشتید، است.

چرا اتفاق می‌افتد؟ وقتی قیمت دو توکن در استخر نسبت به هم تغییر می‌کند، قرارداد هوشمند به‌طور خودکار دارایی‌ها را مجدداً متوازن می‌کند. مثلاً اگر قیمت ETH بالا برود، استخر ETH شما را می‌فروشد و USDC می‌خرد. در نتیجه، شما ETH کمتر اما USDC بیشتر دارید.

مثال عددی: فرض کنید ۱ ETH (۲۰۰۰ دلار) و ۲۰۰۰ USDC به استخر داده‌اید. ارزش کل: ۴۰۰۰ دلار. حالا اگر ETH به ۳۰۰۰ دلار برسد:

• اگر نگه می‌داشتید: ۱ ETH (۳۰۰۰) + ۲۰۰۰ USDC = ۵۰۰۰ دلار
• در استخر (با فرمول x*y=k): ۰٫۸۱۶ ETH + ۲٬۴۴۹ USDC = ۴٬۸۹۹ دلار
• زیان موقت: ۱۰۱ دلار (حدود ۲٪)

چرا «موقت»؟ چون اگر قیمت برگردد به حالت اول، زیان از بین می‌رود. اما اگر قیمت برگردد و دارایی خود را خارج کنید، زیان دائمی می‌شود.

چگونه کاهش دهیم؟

• از استخرهای استیبل‌کوین (مثل Curve) استفاده کنید — IL ناچیز
• از استخرهای وزن‌دار (مثلاً ۸۰/۲۰ در Balancer) استفاده کنید
• توکن‌های با همبستگی بالا انتخاب کنید (مثل wstETH/ETH)
• کارمزد جمع‌شده می‌تواند IL را جبران کند (در استخرهای پرحجم)

برای درک بهتر، راهنمای دیفای و دایره‌المعارف را ببینید.

هشدار: ریسک‌های AMM

فعالیت در AMMها با چندین لایه ریسک همراه است: ریسک قرارداد هوشمند (هک)، زیان موقت، ریسک توکن LP (که می‌تواند بی‌ارزش شود)، ریسک ساندویچ (Sandwich Attack)، ریسک لغزش بالا در معاملات بزرگ. همیشه قبل از تأمین نقدینگی، قرارداد هوشمند را بررسی کنید (آیا حسابرسی شده؟)، توکن‌های استخر را بشناسید (آیا rug pull ممکن است؟)، و فقط سرمایه‌ای بگذارید که آماده‌ی از دست دادن آن هستید. برای مدیریت ریسک، راهنمای مدیریت ریسک را ببینید.

نکات کاربردی برای کاربران ایرانی

کاربران ایرانی می‌توانند از AMMها استفاده کنند اما با احتیاط:

۱. دسترسی فنی: AMMها غیرمتمرکز هستند و KYC ندارند. کاربر ایرانی با کیف پول غیرحضانتی (مثل متامسک) و VPN می‌تواند به آن‌ها دسترسی داشته باشد — راهنمای کیف پول.

۲. تفاوت با صرافی ایرانی: صرافی‌های ایرانی از Order Book استفاده می‌کنند نه AMM. تجربه‌ی کاربری متفاوتی دارند. اگر به AMM عادت کرده‌اید، صرافی ایرانی آشناتر است — بررسی صرافی‌های ایرانی.

۳. کارمزد گس: کارمزد اتریوم برای معاملات AMM می‌تواند ۱۰ تا ۵۰ دلار یا بیشتر باشد. برای کاهش، از Layer 2 (مثل Arbitrum، Optimism، Base) استفاده کنید که کارمزدها به چند سنت می‌رسد — راهنمای لایه ۲ و راهنمای پل‌ها.

۴. مراقب کلاهبرداری باشید: بسیاری از استخرهای AMM با توکن‌های ناشناس، کلاهبرداری (Rug Pull) هستند. فقط از استخرهای با توکن‌های معتبر (ETH، USDC، WBTC و...) استفاده کنید — راهنمای جلوگیری از کلاهبرداری.

۵. ریسک تحریم: اگرچه AMMها غیرمتمرکزند، اما فرانت‌اند (واسط کاربری) آن‌ها ممکن است تحت فشار قانونی، ایرانیان را مسدود کند. در این صورت، می‌توانید از فرانت‌اند جایگزین (مثل واجهه‌های انجمن) استفاده کنید. اما این کار نیاز به دانش فنی دارد.

۶. مالیات: سود از معاملات AMM و کارمزد دریافتی از تأمین نقدینگی مشمول مالیات است. برای اطلاعات بیشتر، راهنمای مالیات کریپتو را ببینید.

۷. قوانین: فعالیت در AMMهای بین‌المللی ممکن است از نظر قوانین ایران چالش‌برانگیز باشد — راهنمای قوانین رمزارز در ایران.

نکته‌ی کاربردی: شروع با AMM

برای کاربر ایرانی که تازه با AMM آشنا می‌شود، مسیر پیشنهادی این است: ۱) ابتدا فقط معامله (Swap) کنید، نه تأمین نقدینگی. ۲) از استخرهای با نقدشوندگی بالا (مثل ETH/USDC در Uniswap) استفاده کنید. ۳) لغزش (Slippage) را روی ۰٫۵٪ تنظیم کنید (نه بالاتر). ۴) اگر قصد تأمین نقدینگی دارید، با استخرهای استیبل (مثل Curve) شروع کنید چون IL ناچیز است. ۵) همیشه کارمزد گس را قبل از معامله چک کنید. برای ادامه‌ی مسیر، راهنمای دیفای و دایره‌المعارف را ببینید.

سوالات متداول

AMM (بازار ساز خودکار) چیست؟▾

AMM (Automated Market Maker) نوعی صرافی غیرمتمرکز است که معاملات را از طریق قراردادهای هوشمند و استخرهای نقدینگی (Liquidity Pools) انجام می‌دهد، نه از طریق دفتر سفارش (Order Book) سنتی. در AMM، کاربران دارایی خود را در استخرها قفل می‌کنند (Liquidity Provider می‌شوند) و در عوض، کارمزد معاملات را دریافت می‌کنند. قیمت‌گذاری هم از طریق فرمول‌های ریاضی (مثل x*y=k در Uniswap V2) انجام می‌شود، نه بر اساس عرضه و تقاضای لحظه‌ای. AMMها پایه‌ی دیفای مدرن‌اند و Uniswap، Curve و Balancer مهم‌ترین آن‌ها هستند.

فرمول x*y=k چیست و چگونه کار می‌کند؟▾

x*y=k فرمول محصول ثابت (Constant Product Formula) است که توسط Uniswap V2 معرفی شد. در این فرمول، x مقدار توکن اول و y مقدار توکن دوم در استخر است و k یک ثابت است. وقتی کاربر مقداری از توکن اول را می‌خرد، x کاهش می‌یابد. برای اینکه k ثابت بماند، y باید افزایش یابد. این یعنی هر چه بیشتر بخرید، قیمت بالاتر می‌رود. این مکانیزم، قیمت را به‌طور خودکار بر اساس عرضه و تقاضا تنظیم می‌کند. مثلاً اگر استخر ۱۰۰ ETH و ۲۰۰٬۰۰۰ USDC دارد (k = ۲۰ میلیون)، خرید ۱ ETH باعث می‌شود ETH کاهش و USDC افزایش یابد، و قیمت جدید ETH کمی بالاتر از ۲۰۰۰ دلار باشد.

نقدینگی متمرکز (Concentrated Liquidity) در Uniswap V3 چیست؟▾

نقدینگی متمرکز یکی از مهم‌ترین نوآوری‌های Uniswap V3 (معرفی شده در ۲۰۲۱) است. در V2، نقدینگی شما در کل محدوده‌ی قیمت (۰ تا بی‌نهایت) توزیع می‌شد، که باعث می‌شد بخش بزرگی از آن بیکار باشد. در V3، شما می‌توانید نقدینگی خود را در یک محدوده‌ی قیمت مشخص (مثلاً ۱۸۰۰ تا ۲۲۰۰ دلار برای ETH) متمرکز کنید. این یعنی سرمایه‌ی شما به‌طور کارآمدتری استفاده می‌شود و کارمزد بیشتری کسب می‌کنید. اما ریسک این است که اگر قیمت از محدوده‌ی شما خارج شود، نقدینگی شما بیکار می‌شود و دیگر کارمزد کسب نمی‌کنید. این موضوع نیاز به مدیریت فعال دارد.

Impermanent Loss (زیان موقت) چیست؟▾

Impermanent Loss کاهش ارزش دارایی شما در استخر نقدینگی نسبت به حالتی که همان دارایی را در کیف پول نگه می‌داشتید، است. این اتفاق زمانی رخ می‌دهد که قیمت دو توکن در استخر نسبت به هم تغییر کند. مثلاً اگر ETH از ۲۰۰۰ دلار به ۳۰۰۰ دلار برسد، استخر به‌طور خودکار ETH شما را می‌فروشد و USDC می‌خرد. در نتیجه، شما ETH کمتر اما USDC بیشتر دارید. اگر قیمت برگردد، این زیان از بین می‌رود (به همین دلیل موقت نامیده می‌شود). اما اگر قیمت برگردد و دارایی خود را خارج کنید، زیان دائمی می‌شود. استخرهای استیبل‌کوین کمترین Impermanent Loss را دارند.

آیا کاربران ایرانی می‌توانند از AMMها استفاده کنند؟▾

بله، کاربران ایرانی می‌توانند از AMMهایی مثل Uniswap، Curve و PancakeSwap استفاده کنند. این پروتکل‌ها غیرمتمرکز هستند و KYC ندارند. نیاز به کیف پول غیرحضانتی (مثل متامسک) و VPN دارید. اما چند نکته مهم: ۱) کارمزد گس در اتریوم بالا است، برای کاهش از Layer 2ها استفاده کنید. ۲) مراقب پروژه‌های ناشناس باشید، بسیاری از آن‌ها کلاهبرداری هستند. ۳) صرافی‌های ایرانی از دفتر سفارش (Order Book) استفاده می‌کنند نه AMM. ۴) فعالیت در دیفای از نظر قوانین ایران چالش‌برانگیز است. ۵) سود از معاملات AMM مشمول مالیات است.

جمع‌بندی

AMM (Automated Market Maker) قلب دیفای است. این فناوری معاملات بدون واسطه را از طریق استخرهای نقدینگی و فرمول‌های ریاضی ممکن می‌کند. فرمول x*y=k پایه‌ی Uniswap V2 است، در حالی که V3 نقدینگی متمرکز را معرفی کرد و V4 با Hooks امکان سفارشی‌سازی پیشرفته را فراهم کرد.

AMMهای اصلی شامل Uniswap، Curve، Balancer، PancakeSwap و SushiSwap هستند. توکن‌های LP به تأمین‌کنندگان نقدینگی سند مالکیت می‌دهند و می‌توانند در دیفای دیگر استفاده شوند. انواع استخرها شامل محصول ثابت، وزن‌دار، استیبل و نقدینگی متمرکز است.

اما AMM با ریسک‌هایی همراه است: Impermanent Loss، ریسک قرارداد هوشمند، ریسک توکن LP، ریسک ساندویچ. برای کاربر ایرانی، کارمزد گس در اتریوم اصلی یک چالش است (با Layer 2 قابل حل)، و فعالیت در AMMهای بین‌المللی از نظر قانونی چالش‌برانگیز است. برای ادامه‌ی مسیر، راهنمای دیفای، راهنمای ییلد فارمینگ، راهنمای لایه ۲ و دایره‌المعارف را ببینید.